Студопедия

Главная страница Случайная страница

КАТЕГОРИИ:

АвтомобилиАстрономияБиологияГеографияДом и садДругие языкиДругоеИнформатикаИсторияКультураЛитератураЛогикаМатематикаМедицинаМеталлургияМеханикаОбразованиеОхрана трудаПедагогикаПолитикаПравоПсихологияРелигияРиторикаСоциологияСпортСтроительствоТехнологияТуризмФизикаФилософияФинансыХимияЧерчениеЭкологияЭкономикаЭлектроника






Негізгі түсініктер. - Роулс пен Коциктің әділеттілік теориясы




- Институционалды жүйе

- Әкімшілік институты

- Әділеттілік мазмұны

- Роулс пен Коциктің әділеттілік теориясы

- Үкімет пен бизнес қарым-қатынастарының этикалық аспектісі

1. Үкімет пен бизнес арасындағы қатынастарды анықтаудың тарихи және теориялық-сараптамалық жолдары

2. Үкімет-бизнес қатынастарын жақсартудағы әкімшілік институтардың функционалдық және құрылымдық сипаттамалары

3. Роулс пен Коциктің әділдік теориясы

4. Үкімет пен бизнес арасындағы қатынастардың тәжірибесін талдау

5. Үкімет пен бизнес арасындағы қатынастардың этикалық аспектісі

 

1. Стратегиялық зерттеудегі жаңа жетістіктер «мемлекеттік басқару секторларының» бәсекелік формасы ретінде маңыздылығын түсіндірді.

Жеке кәсіпорындардың «бизнес-үкімет» қатынасын басқару қабілеттілігі – табысқа бағдарланған стратегия. Стратегияны қарастырудағы жетістіктер бәсекелік фактор ретіндегі «мемлекеттік басқару секторының» маңыздылығын түсінуге әкелді.

Осы қорытындының маңыздылығы келесі жағдайларды анықтау барысында айқындалады:

1. Кейбір кәсіпорындар мен нарық секторлары үшін мелекеттік институттар айтарлықтай көлемдегі өткізу нарығын білдіреді. Мемлекет және тапсырыс берушімен қатынас жасау, оның қажеттіліктерін ескеру, қызмет ету тәртібі (формальды процедуралар) мен шешім қабылдау процесінің сипатты белгілері – өзге кәсіпорындардан бәсекелік басымдық болып табылады.

2. Кейбір секторлар үшін өкілеттіктерді, басқару құралдарын ұсыну, қоғамдық институттардың лицензиялар мен куәліктерді беуі өндіріс шығындарына, нарықтың өзгермелі жағдайдарына иелімелі бейімделуге шешуші ықпал етеді.

3. Қоғамдық инситуттар өздерінің қызметтерін жүзеге асыру барысында жүгінетін процедуралар (жалпы қауіпсіздікті қолдау, заңдарды ұстану, соттық әкімшілік), инфрақұрылым деңгейі (өндірістік және әлеуметтік) мен коммуналды қызмет көрсету тиімділігінің дәрежесі (көлік, телекоммуникация, газ, энерге­тика) – осының барлығы экономикалық жүйеге ықпал ететін пункттер. Ықпал сектордан секторға және компаниядан компанияға өтіп, өзгеріске ұшырайды.



Төмендегі мәселелермен байланысты интерұлттандыру процесінен туындайтын перспектива:

1. Жеке кәсіпорындардың бәсекеқабілеттілігі жекелеген кәсіпорын ішіндегі факторлардан, сонымен қатар белгілі сектор қрылымынан, оның бас офисінің орналасуынан тәуелді болады.

2. Өндірістік және коммерциялық, қаржылық мәселелер бойынша инвестицияларға ықпал ететін шешімдер бойынша түрлі елдер арасындағы келіспеушіліктерді шешу.

«Тәуекелді талдау» моделі макроэкономикалық индикаторларға (ЖҰӨ динамикасы, экономикалық жүйе құрылымы, бағалық сектор сипаттамасы), әлеуметтік және саяси индикаторларға (саяси тұрақтылық, түрлі индикаторларға деген сезімталдық, әлеуметтік және экономикалық жандал) және «жеке кәсіпорынға бағытталу саясатына» негізделген.

«Қатынастар динамикасын талдау» моделі іскерлік жүйе (жеке кәсіпорындар жүйесі) мен институционалды жүйесі (мемлекеттік институттар жүйесі) арасындағы қатынастарға ерекше назар аударады.



2. Экономикалық және институционалды жүйелер арасындағы қатынастар мәселесі бойынша экономикалық саясатқа қатысты мемлекеттік институттардың құрылымдық және функционалдық сипаттамаларын талдау маңызды ақпарат береді:

- жалпы экономикаға қатысты нақты және күтілетін сектор салмағы;

- сектордың даму болашағы;

- сектор құрылымы.

Жеке кәсіпорындар мен үкімет өзара қатынастар сипатын бәсекелік стратегияны талқылауға енгізудің түрлі деңгейде жүзеге асатынын ескеру керек:

- экономикалық жүйенің жалпы деңгейінде;

- түрлі экономикалық секторлар деңгейінде;

- компания деңгейінде.

Үш деңгейдің әрқайсысы үшін талдау түрлі мақсаттарды көздейді:

- стратегиялық конфронтация үшін жеке кәсіпорындар мен қоғамдық институттар арасындағы өзара қатынастардың шекті сәттерін таңдау;

- жүйелі концептуалды қағидаларын өңдеу;

- адамдарда, менеджерлерде осындай өзара қатынастарды жақсарту қабілеттіктері мен ептіліктерін дамыту.

Аталған мақсаттар стратегиялық талдау, стратегиялық жүзеге асыру сияқты аталмыш процестерді анықтайды.

Бірақ өзара қатынастар пәні мемлекеттік институттардың қызмет етуін зерттеу тұрғысынан да сыйымды. Өткен ед оның негіздері болып табылғандар:

- жалпы пайдаланылатын тауарлар мен әмбебап тауарлардың өндірісін іскерлік әдістермен басқару. Бұл – кәсіподақтарды дифференциациялау;

- дамуды қолдау саясаты (мысалы, жаңа кәсіпорындардың құрылуын қолдау бойынша әрекеттер). Бұл – экономика дамуының макро бағыты.

Мемлекеттік сектордың қаржылық және функционалды дағдарысы жеке кәсіпорындардың мемлекет қызметтерін атқаруға салымын қайта бағалауын қамтитын зерттеудің жаңа аумағын ашты.

Бұл перспектива тұжырымдамалар арасындағы айырмашылықтарға әкеледі:

- мемлекет қызметі процестердің белгілі жиыны арқылы қажеттіліктерді қанағаттандырудан тұрады;

- қоғамдық қызметтерді өндіру.

Пәннің күрделілігі екі элементті сипаттайтын теорияларға жүгінуден тұрады – жеке кәсіпорындар мен қоғамдық институттар.

Осыған қатысты түрлі тәсілдемелерді атап өтуге болады:

- теоретико-дедуктивті;

- тарихи;

- салыстырмалы;

- сипаттаушы-индуктивті.

Теоретико-дедуктивті тәсілдеме әлеуметтік-экономикалық жүйелер, жеке кәсіпорындар мен қоғамдық институттар негізіндегі теориялардың дамуы ретіндегі өзара қатынастар пәнін қарастырады.

Жекелей алғанда, бір жағынан, тиімділік қағидалары арқылы мақсаттарға жету үшін әдістерді анықтаумен «басқару теориясымен» байланысқа негізделсе, екінші жағынан, басқару ғылымында өзара қатынастар сипаты туындайды:

- жеке кәсіпорындар үшін тиімділік тұжырымдамасы өндірілген нәтижелер мен пайдаланылатын ресурстар арасындағы коэффиицентті анықтау үшін тиімділік тұжырымдамасы қабылданды;

- мемлекеттік институттар үшін тиімділік тұжырымдамасы аталмыш жағдайдан тәуелділікті анықтау үшін қабылданды;

- өзге ассоциация типтері үшін тиімділік тұжырымдамасы әлеуметтік әрекетке ықпал ететін басқару деңгейін сезіну үшін қабылданған.

Басқару ғылымының прогрессивті эволюциясы сыртқы өзара қатынастарға шоғырланған. Олардың ішінде «өндірістік жүйе» (жеке кәсіпорындар жүйесі) мен «өндірістік емес жүйе» (қоғамдық институттар жүйесі) арасындағы қатынасты атап өтуге болады.

Жүйедегі мәселелермен байланысты талдау саяси және институцоналды ерекшеліктердің жеке кәсіпорындағы басқаруға қалайша ықпал ететінін көрсетуге негізделген.

Екінші теориялық мектеп «қоғамдық саясатты» қарастырады. Бұл мемлекеттің «қоғамды реттеу мен қоғамды құрайтын құраушылар арасындағы өзара қатынастар» ретінде қатынастарын кеңейту үшін жүзеге асады. Қызметтердің әрекет етуі заң саласынан экономикалық салаға дейін кеңінен тарайды, себебі азаматтық құқықтардың экономикалық қатынастардың қатты ықпалына алынатыны анық болды (еркіндік, меншік, таңдау еріктігі, өмір сүру шарты.

Бүгінгі күні мемлекеттік капитализммен баламалы жүйелердің конфронтациясынан кейін жалпы экономикалық саясатты қайта қарау процесі әрекеттер арқылы емес, қағидалар арқылы реттеу мақсатымен қозғалысқа келтіріледі.

Сәйкесінше, жалпы экономикалық саясат жалпы тепе-теңдік жоғарыдан енгізіле алмайды деген қағиданы қайта анықтайды.

Үшінші теориялық мектеп жеке кәсіпорынның «әлеуметтік жауапкершілігін» қарастырады. Жеке кәсіпорындардағы зерттеулер экономикалық мақсаттардың тұрақты немесе әлеуметтік ортаға қол жететінін көрсетеді.

Өткен теорияларда орта мемлекеттік саясаттан тәуелді «әлеуметтік динамика» ретінде анықталған.

Соңғы теориялық мектеп әдетте мемлекет өкілеттігінде болатын мемлекеттік табыстармен ұқсас болатын мемлекеттік істерді қарастырады. Алдымен бұл теориялар қоғам құраушыларының өкілеттігіне енбейтін объектіні анықтады.

Кейіннен «мемлекеттік іс» тұжырымдамасы қоғамдық тәртіп, қоғамдық қауіпсіздік, қорғаныс, шетелдік және дипломатиялық қатынастар ретінде анықталған.

Елдер немесе облыстар арасындағы одақтар мен қатынастар экономикалық мәселелерді құқықтардың өзара дәлелденуімен, әскери сипаттағы келісімдермен қатар енгізілуін талап етеді.

«Үкімет - бизнес» қатынасын қарастыруға қатысты екінші тәсілдеме - тарихи. Ол аталмыш елдегі қатынастардың дамуын келесі параметрлер арқылы қайта қарастырудан тұрады:

- сандық шарттар, енгізілетін ресурстардың ауқымдылығы;

- сапалық шарттар, қатынастар сипаттамасы мен типологиясы.

- тарихи тәсілдеменің мақсаты төмендегілерді түсіндіруден тұрады:

- қоғамдағы түрлі мекемелердің ролі;

- әлеуметтік шарттар;

- экономикалық шарттар;

- бұрындары орын алатын интеграцияның ұлттық процестермен бірігуі.

Үшінші тәсілдеме – қарастырудағы салыстырмалы тәсілдеме. Ол түрлі елдердегі жеке кәсіпорындар мен қоғамдық институттар арасындағы қатынастарды салыстырады.

Төртінші тәсілдеме эмпирикалық сипаттаумен байланысты, ол елдегі жеке кәсіпорындар мен қоғамдық институттар арасындағы қатынастарды қарастырудан және олардың мазмұнын, соңғы мақсаттарын түсіндіруден тұрады.

Тақырыпты зерттеудің күрділілігі зерттеушімен қолданылатын құрылымдық таңдау әсерінің әрекет етуінен тұрады. Эмпирикалық сипаттаушы тәсілдеме шектеулерін алып тастау тәсілдемелерінің бірі төмендегілерді қамтитын релевантты мәселелерді алға шығарудан тұрады:

- территориалды қамтылушылық пен орналастыру;

- салық салу жүйесі (пайда, салықтардың азаюы, капитал салымдары);

- өңдеуді ынталандыру стратегиясы;

- еңбек нарығындағы жалпы араласу;

- қаржылар мен банктік нарықты реттеуге араласу;

- базистік зерттеулерді, ноу-хауды қолдау;

- қоршаған ортаны қорғау бойынша араласу;

- кәсіпорындардың инфрақұрылымға қызмет көрсету жүйесін басқаруға қатысуы;

- халықаралық деңгейдегі ұлттық мәртебені қолдау;

- ынтымақтастықтың халықаралық бағдарламаларына қатысу;

- жеке және мемлекетпен бірлескен кәсіпорындар.

 

3. Қоғамдағы адамдардың құқықтары мен мемлекеттің ролі туралы ек қарама қайшы тұжырымдамалар бар – тар және кең мағынадағы тұжырымдамалар. Мұнда тауарлар мен қызметтерді бөлуге қатысты осындай түрлі тәсілдемелердің қолданылуына қорытындылар жасалады.

Іскерлік шеңберлердегі менеджерлер мен үкімет адамдардың құқықтары және міндеттерімен айналысуды шешкенде, олар ненің жеке ненің әділетті болуын анықтаумен айналысады. Жұмысбастылық мүмкіндіктері, жұмыссыздық бойынша жәрдемақы, әл ауқат бағдарламаларына қатысты даулардың басым бөлігі экономикалық кәсіпорындардағы әлеуметтік кооперация тиімділіктерін әділ бөлуге қатысты түрлі көзқарастардан туындайды. Әділеттілікке қатысты екі көзқарас ұсынылған. Әділеттілік кең мағынада - Джон Роулстың «Әділеттілік теориясы» еңбегін талқылауы. Әділеттілік тар мағынада - Роберт Коциктің «Анархия. Мемлекет және утопия» еңбегін талқылауы. Роулса пен Коцик сияқты гарврдтық философтардың философиялық аргументтері коммунизм, индивидуализм идеологияларын білдіреді.

Джон Роулс үшін әділеттіліктің негізгі мазмұны - бұл жоғарғы әлеуметтік институттар негізгі құқықтар мен міндеттерді бөліп, әлеуеттік кооперацияның тиімділіктерін анықтау тәсілі. Жоғарғы институттар деп ол қоғамдағы негізгі экономикалық және әлеуметтік келісімдерді түсінеді.

Роулс теориясының негізінде әркімнің әл ауқаты әлеуметтік кооперация сызбасынан тәуелді болатыны деген тұжырымдама жатыр. Әлеуметтік кооперация пайдасын бөлу шынайы болуы керек.

Роулсқа сәйкес, қоғам мүшелері әділеттіліктің екі ережесін ұстануы керек. Біріншісі – әр адам өзге адамдардың құқықтарына залал келтірмейтін жеке еркіндікке тең құқықтарға ие болуы керек. Екіншісі – әлеуметтік және экономикалық тиімділіктер мемлекетпен бөлінуі керек, және олар мынадай болуы тиіс:

- әркімге тиімді;

- әркімге бекітілуі керек.

Барлық әлеуметтік тиімділіктер – еркіндік пен мүмкіндіктер, табыс пен байлықты мемлекет тең бөлуі тиіс.

Әділеттіліктің осы теориясы бойынша адамның ар-ұят сезімі – бұл өзін өзі бағалауы мен оны жүзеге асыруға қатысты сенімділік.

Роберт Коциктеәділеттілік орталықтан бөлуді талап етпейді. Бірде бір адам, бір де бір адамдардың топтары барлық ресурстарды бақыламайды. Әркімде өзгелерден алуына қатысты құқықтары болады.

Коциктің әділеттілік теориясы мемлекетке «кең» қызметтер ұсынады: ішкі тәртіп пен тыныштықты сақтау; азаматтарды күштеуден қорғау; сауданы реттеу, валютаны тұрақтандыру, әскери қауіпсіздікті қамтамасыз ету. Мемлекет қызметтерін өзгеше пайымдау жеке құқықтардың бұзылуы ретінде қарастырылады да, әділетсіз болып табылады. Мемлекет біреулерді екіншілеріне көмектесуге мәжбүрлеу үшін өзінің мәжбүрлеу аппаратын қолдана алмайды.

4. Дамыған елдер постиндустриализациялаудың жаңа кезеңіне көшті. Металлургия, өңдеуші өнеркәсіп, тоқыма саласы екінші кезекке қалды. Ғылыми сыйымды салалар кеңінен дамытыла бастады.

Ғылыми-техникалық революция (ҒТР) қоғам құрылымы мен жаппай санадағы өзгерістерге айтарлықтай ықпал етті. Білімі төмен адамдар арасында жұмыссыздық күшейе түсті.

ҒТР мемлекеттің экономикаға араласу ерекшеліктерін анықтған объективті және субъективті факторлар кешенінің пайда болуына әкелді.

Мемлекеттік араласу жүйесі экономикалық жүйенің иілмелілікті арттыру бағытында қайта құрыла бастады. Нарықтық қатынастар мен бәсекелестікті қолдау мен кеңейтуге бағытталған мемлекеттік шараларсыз инновациялық процесс үшін жағдай жасаудың мүмкін еместігі анықталды. Осыдан шығатыны – мемлекеттің өндірістік іс әрекетке тікелей қатысу формаларын қысқарту саясаты, регламентация дәрежесін азайту, бәсекелестікті күшейту, өндіріс шығындарын қысқарту.

Жоғарыда айтылғанның барлығы ұзақ мерзімді өсімге бағытталған жаңа мемлекеттік стратегияны өңдеуді талап етті. Экономикалық саясат мақсаттары мен басымдықтары айтарлықтай өзгерді. Әлеуметтік басыдықтарды кейінге қалдырып, ғылыми-техникалық басымдықтар алға шығарылды.

Бұл қарқындар индустриалды дамыған елдерге тән. Экономикалық әдебиетте «Батыс Еуропа» термині ретінде жиырмадан аса мемлекеттер территориясын қамтитын үлкен аймақ қарастырылады (Солтүстік және Оңтүстік Еуропа). Батыс еуропалық елдердің басым бөлігі дамыған елдер қатарына жатқызылады. Оның табиғи ресурстары айтарлықтай кедей, Батыс Еуропа 25 астам энергия тасымалдаушыларды импорттайды.

Экономиканы мемлекеттік реттеу деңгейі Жапония мен АҚШ қарағанда жоғары рольге ие. Батыс Еуропада қоғамдық-экономикалық жүйелердің әлеуметтік бағдарлануы қазіргі таңда ең жоғарғы болып табылады, мемлекет көптеген әлеуметтік қызметтерді неғұрлым интенсивтілікпен жүзеге асырады.

 

5. Соңғы онжылдықта қоғамдық және ғылыми шеңберлерде жаңа болып табылмайтын және батыстық этикалық дәстүрдің ажырамас бөлігі болып табылатын бизнес этикасына қызығушылықты арттыра түсті. Бұл мәселе нарықтық экономика туындаған кезден бастап өзіне назар аударта бастады.

Американдық бизнестің этикалық аспектілерін сыни талдау соңғы онжылдықтан бұрын да басталды. Көптеген маңызды қатынастарда бизнестің этикалық стандарттары ұзақ уақыт бойы мүлдем өзгермеді.

Аталмыш тақырыпты Аристотель, Кант, Милль зерттеген болады.

Талқыланған әдебиет негізінде төмендегілерді атап өтуге болады:

- кез келген адагершілік қатынастардың маңызды алғышарты болып еркіндік табылады;

- өнімділік пен пайдаға адамзат ортасын бұзу арқылы қол жеткізуге болмайды;

- бәсекелестік шынайы ережелер бойынша жүзеге асырылуы керек;

- адам техникаға емес, техника адамға қызмет етуі керек.

Бизнес адамды жеке меншіктен алшақтататын, ал меншікті адамзат қасиеттерінен алшақтататын бағдарлар бизнес үшін аса қауіпті. Бизнес идеологиясының мақсаты – бизнестің әлеуметтік мәртебесін арттыру және бизнесменді қоғамдық тану. Батыстық өркениет қағидасы — кәсіпкерлік, өтйкені кәсіпкерлік іс-әрекеттің деңгейі көбінесе өмір сапасы мен өркениетті анықтайды. Бизнес - бұл адамдарды шаруашылық ету дәстүрлеріне қайтару және оларды әлеуметтік-экономикалық қатынастардың жаңа жүйесіне тарту. Аталмыш құндылықтар мәнін түсіну – кәсіпкерліктің маңызды шарты. Мұнда үш шарт маңызды:

- іс-әрекет бағыты;

- жұмыс шартын теңестіру;

- кәсіпкерлікті реттеудің демократиялық механизмдерін құру.

Бизнес идеологиясының негізіне шыншылдық, әділеттілік пен руханилылық қағидалары қалануы керек. Нарықтық экономика бірлескен бизнесті жүзеге асыру барысындағы экономикалық және адагершілік бағдарды қажет етеді. Оның мәні үш өлшемнен құралады:

- шынайылық;

- жеке ынта,

- рационалдылық;

- интеллект бәсекелестік.

Кәсіпкерлік этика – моральдық және адамгершілік нормалар жүйесі, лайықты, жақсылық пен жамандық идеяларына сәйкес кәсіпкерлер әрекеттерінің тәжірибесі. Кәсіпкерліктегі этикалық нормалар – нарық қажеттіліктерін, нақты тұтынушыларды, қоғам ен мемлекет қажеттіліктерін қанағаттандыруға бағытталған экономиканың түрлі салалардағы кәсіпкерлік іс әрекетті жүзеге асыратын азаматтардың әрекет ету белгілерінің жиыны

 

Практикалық сабақ сұрақтары:

1. «Үкімет-бизнес» арақатынастарының теориялық аспектілері

2. Джон Роулстың «Әділеттілік теориясы»

3. Роберт Коциктің «Анархия. Мемлекет және утопия» атты еңбегі

ТАҚЫРЫП 7. ҚҰҚЫҚТЫ ЭКОНОМИКАЛЫҚ ТАЛДАУ. МЕМЛЕКЕТТІК КЕЛІСІМ-ШАРТТАР

Негізгі түсініктер:

- унитарлық кәсіпорындар

- қазыналық кәсіпорындар

- мемлекеттік келісім-шарттар

- вертикальді компаниялар

- горизонтальды компаниялар

 

1. Құқық және мемлекет

2. Мемлекеттік келісім-шарттар, оның түрлері

3. Корпоративтік басқару

 

1. Мемлекет құқық арқылы белгілі бір нормаларға, қағидаларға ерекше, заңдық сапа анықтайды, мемлекет оны заңдық рұқсатнамалар мен заңдық тиымдар түрінде анықтайды. Мемлекеттік билік қандай да бір тұлғаларға белгілі бір іс-әрекеттерді жүзеге асыруға рұқсат беретін жаңа нормативтік мемлекеттік нұсқамалар шығарды.

Экономикалық ғылымның жаңа бір саласы – құқықты экономикалық талдау құқықтық нормалардың қандай түрі экономикалық тиімді екендігін анықтауға мүмкіндік береді.

Құқықты экономикалық талдаудың негізін салушылар (1960 ж) - Гидо Калабрези мен Рональд Коуз. Әрі қарай оны Гари Беккер дамытқан. Меншік категориясын теориялық талдау оның қоғамдағы құқықтық және экономикалық қатынастардың жиынтығын бейнелейтіндігін көрсетеді. Меншіктің заңдық және экономикалық мазмұны өзара байланысты, сондықтан да ол экономиканың да, құқықтың да категориясы болып табылады. Алайда бұл жерде меншіктің экономикалық жағы маңызды орын алады, себебі ол экономикалық жүзеге асу нысанына ие болмаса, яғни өндірісте қолданылмаса немесе меншік табысын әкелмесе, онда ол заңдық қызметінде ғана қала береді.

Меншік белгілі бір тұлғалардың материалдық игіліктерге өзінікі, өзіне тиесілі қатынасы болып табылады.

Меншік қатынастарын құқықтық реттеу мынадай нормалардан тұрады:

1. Материалдық игіліктердің белгілі бір тұлғаларға тиесілі екендігін заңдық бекіту;

2. Мүлік иелерінің мінез құлқы мен шегін белгілейтін ережелер;

3. Өз мүліктеріне басқалардың қол салуынан қорғаудың құқықтық тәсілдері.

Меншік құқығы үшін үш нәрсе маңызды, олар:

1. Айрықшылық. Сіз қажет болған жағдайда ресурстан құтылу мүмкіндігіне ие болуыңыз керек.

2. Ауыспалылық. Ресурстар тиімсіз пайдаланудан оны жақсы қолдана алатын тұлғалардың қолына ауысуға қабілетті болуы қажет.

3. Пайдалану. Пайдалану мүмкіндігі.

Меншік құқығының экономикалық талдануының негізгі теоремасы – К.Коуз теоремасын мысал түрінде қарастырайық.

Фермер темір жолға жақын жерде тұрады. Өтіп жатқан пайыздардан түсетін ұшқындар фермердің астығына зиянын тигізеді. Фермер жер иесі болғандықтан, ол астығына тиетін зияннан қорғау құқығына ие. Астық құны – 100 ш.б., ал ұшқындарды жібермейтін қондырғының құны – онан әлдеқайда жоғары. Сұрақ: Фермер қалайша астықтың жоғарғы құнын жүзеге асыра алады?

Жауап: Фермер өз жерін темір жол басқармасына сатуы қажет. Егер ол жерді сатса, өрт өз әсерін тигізе алмайтын иелікке өтеді.

Олай болса, Р.Коуз теоремасы бойынша егер тараптар келісе алса, меншік құқығының бастапқы бөлінісі маңызды емес. Және де құқық құны өздігінше құқықтың ақырғы бөлінісіне ықпал ете алмайды және операциялық шығындар ешқашан да нөлге тең болмайды.

Бұл сұрақты АҚШ экономикасының материалдарында қарастырған жөн.

Федералдық үкімет ақша құралдарын үш бағытта жұмсайды.

1. Әлеуметтік салада, денсаулық сақтауда жұмыс істейтін еңбеккерлердің еңбегін төлеу, жұмыссыздарға көмек пен зейнетақы төлемі.

2. Жеке фирмалар пен комерциялық институттардан тауарлар мен қызметтерді мемлекеттік сатып алу.

3. Мемлекет жергілікті билікпен, штаттармен, жеке институттармен жұмыс жасау жөнінде гранттар беріп немесе кооперативтік келісім-шарттар жасайды.

2. Келісім-шарт – бұл сатып алушы (бұл жерде мемлекет) мен сатушы арасындағы келісім-шартта көрсетілген белгілі бір міндеттемелерді орындауға келісім. Мемлекет сатып алу келісім-шарттарының екі түрі бар – шығындарды жабу мен тұрақты тіркелген баға келісім-шарттары.

Шығындарды табу келісім-шартына сәйкес мердігер алдын-ала бағаланған шығындармен белгілі бір уақыт ішінде келісім-шартта көрсетілген талаптарды орындауға бар күшін салуға міндеттеледі. Өз кезегінде ол шығындарының өтемақысы мен пайда алу құқығына ие болады. Тұрақты тіркелген баға келісім-шарттарын жасауда мердігер келісім-шарт бойынша барлық міндеттемелерді орындауға кепілдік береді. Кепілдіктің орнына үкімет алынған тауарлардың құнын белгіленген бағамен төлеуге міндеттеледі.

Мемлекеттік сектор ұлттық экономикада маңызды орын алады. Мемлекеттік сектордың дамуын басқару арқылы үкімет жеке сектор мен бүкіл ұлттық экономиканың дамуына тікелей және жанама әсер ете алады. Ел экономикасына басқарушылық ықпал етудің маңызды тетігі мемлекеттік кәсіпкерлік болып табылады. Ол жалпы экономикалық міндеттерді шешу мақсатында мемлекеттік меншікті тиімді пайдалануды білдіреді. Мемлекеттік сектор әдетте кәсіпорындардың мынадай ұйымдық-құқықтық нысандарынан тұрады:

- мемлекеттік унитарлық кәсіпорын;

- акцияларының 100% мемлекетке тиесілі акционерлік қоғам;

- акцияның бақылау пакеті мемлекеттің меншігіндегі акционерлік қоғам;

- басқаруға біршама ықпал етуге мүмкіндік беретін мемлекеттік акциялар пакеті бар акционерлік қоғамдар.

Унитарлық кәсіпорындар – меншік иесі кәсіпорынның өзі емес, мемлекет болып табылатын коммерциялық кәсіпорындар. Бұл кәсіпорынды мемлекет өкілетті органдар арқылы тікелей басқарады және оны меншік иесі немесе өкілетті орган тағайындайтын басшы басқарады. Унитарлық кәсіпорынның өзі екіге бөлінеді:

1. шаруашылық жүргізу құқығына негізделген;

2. оперативтік басқару құқығына негізделген немесе қазыналық кәсіпорын.

Шаруашылық жүргізу құқығына негізделген унитарлық кәсіпорынға қатысты меншік иесі кәсіпорынды құру, оны қайта құру немесе тарату, кәсіпорын қызметінің пәні мен мақсатын анықтау, кәсіпорын мүлкін сақтау мен пайдалануға бақылау сұрақтарын шешеді.

Кәсіпорынның жылжымайтын мүкін сату, жалға беру немесе кепілдікке беру тек меншік иесінің келісімімен жүзеге асырылады. Қалған мүлікті кәсіпорын шаруашылық жүргізу құқығымен пайдалана алады.

Қазыналық кәсіпорынға қатысты меншік иесінің өкілеті кең болып табылады. Қазыналық кәсіпорын өздігінше тек өндірген өнімін пайдалана алады, ал бекітілген мүлікті тек меншік иесінің келісімімен пайдаланады. Қазыналық кәсіпорынның өндірістік шаруашылықтың қызметі, біріншіден жоғары орган бекіткен кәсіпорынның жоспар-тапсырысы және даму жоспарына сай, екіншіден, осы орган рұқсат еткен дербес шаруашылық қызметіне сай жүзеге асырылады. Қазыналық кәсіпорын тоқсанына бір рет жоғарғы орган алдында жоспар-тапсырыстың орындалуы жөнінде ғана емес, сонымен бірге рұқсат етілген дербес қызметінің орындалуы жөнінде есеп береді. Осылайша, қазыналық кәсіпорынның барлық өндірістік-шаруашылықтық қызметін мемлекет толығымен бақылайды. Қазыналық кәсіпорынның қаржылық қызметі өнімді өткізу есебінен жүзеге асырылады, ал ол жетпеген жағдайда бюджеттен қаржы бөлінеді. Жыл бойына пайдаланылмаған қаржы бюджетке қайтарылуы тиіс. Өнімді өткізуден түскен пайда жоғары орган белгілеген норматив бойынша кәсіпорынның өндірістік және әлеуметтік қажеттіліктерді қанағаттандыруға бағытталады. Пайданың қалған бөлігі мемлекеттің табысына алынады.

Мемлекет рөлінің күшеюі жеке сектор маңызын жоққа шығару болып табылмайды. Экономиканы қалыпқа келтірудің шет елдік тәжірибесі көрсетіп отырғандай, мемлекеттің кәсіпорындарды басқаруға қатысуы жеке компанияларды да қызықтыра алады, олар өз қаржысын өндіріске сала отырып, оның пайдамен қайтарылуына мемлекеттік кепілдеме ала алады.

Тұрақты тіркелген баға келісім-шарттарының төрт негізгі түрі бар:

1. тұрлаулы тіркелген бағамен келісім-шарттар;

2. шегінумен (кеңеюмен) тіркелген келісім-шарттар;

3. тіркелген баға-ынталандырушы төлем келісім-шарттары;

4. қайта анықтауға жататын тіркелген баға.

Шығындарды жабу келісім-шарттарының да төрт түрі бар:

1. құн-тұрлаулы пайда;

2. пайдасыз құнды өтеу;

3. бөлінген құн;

4. құн-ынталандырушы пайда.

Мемлекеттік сатып алу мынадай әдістермен жүзеге асырылады:

1. ресми жарнамалау;

2. келіссөздер.

Ресми жарнамалау төрт түрлі процедурадан тұрады:

1. келісім-шарт жасауға шақыртуларды дайындау;

2. тапсырыстарды жариялау мен тарату;

3. қатысуға тапсырыстарды ашу, тіркеу және бағалау;

4. мемлекет үшін минималді тұрақты баға мен басқа да артықшылықтарды ұсынатын тапсырыстың жеңуін қамтамасыз ету.

Ресми жарнамалаудың екі мақсаты бар:

1. толық және еркін бәсекеден пайда табу;

2. тең бәсекелестік мүмкіндіктерге тендерге қатысу мүмкіндігін беру.

Жоғарыда аталған процедура заңмен анықталғандықтан еш өзгертуге, толықтыруға жатпадйы.

Мемлекеттік келісім-шарттардың көпшілігін келіссөздер әдісімен өткізген тиімді. Ғылыми зерттеу жұмыстарына келісім-шарттардың көпшілігін мемлекет әдетте техникалық мүмкіндіктері мен шығындарын бағалай отырып, келіссөздер арқылы жасайды. Өз артықшылықтарына қарамастан, келіссөздер сирек жасалады. Мемлекет келіссөздерді төменде көрсетілген 17 категорияға қатысты тауар немесе қызмет болған жағдайда жасайды, олар:

1. ұлттық ауқымдағы төтенше жағдай;

2. қоғам үшін шектен тыс қажеттілігі;

3. 10000 долл. аспайтын сомаға сатып алу;

4. жеке немесе кәсіби қызметтер;

5. білім беру институттарының қызметтері;

6. АҚШ-тан тыс жерде сатып алу;

7. медициналық тауарлар;

8. санкцияланған қайта сатуға алынған тауарлар;

9. тез бұзылатын немесе бұзылмайтын азық-түлік өнімдері;

10. бәсекенің артықшылығын пайдалану тиімсіз тауар немесе қызмет;

11. жаңа, эксперименттік, зерттеу жұмыстары;

12. құпия сатып алулар;

13. стандартты ауыстырылатын қосалқы бөлшектерді талап ететін техникалық жабдық;

14. өндіріс үшін қомақты алғашқы салымдарды талап ететін техникалық және арнайы тауарлар;

15. тендер жарияланғаннан кейінгі келіссөздер;

16. ұлттық қауіпсіздік мүддесіндегі сатып алу;

17. архитектуралық, инженерлік қызметтер, кеме, ұшақ пен басқа да күрделі техника құрылысына байланысты қызметтер.

Отандық экономикалық ортада институционалдық және функционалдық өзгерістер болып, ол әлі де жалғасуда. Дәстүрлі микроэкономикалық субъектілер яғни классикалық фирмалардың үлесі қысқарып, корпоративтік ұйымдасқан кәсіпкерлік құрылымдар басыңқы рөл алды.

3. Корпорацияның негізгі артықшылықтары:

- ақша капиталын тартудағы максималды нәтижелілік.

Корпорацияға корпоративтік бағалы қағазды сатып алу мен сату арқылы қаржыландыру және инвестициялаудың ерекше тәсілі тән. Қаржылық ресурстар рыногында ол қаржыны шоғырландырып, банктік несиені алуды жеңілдетеді.

- жауапкершіліктің шектелі қағидасына негізделуі.

Корпорация иелері – акция иелері тек бағалы қағаздарға төленген ақша құралдарымен ғана тәуекел етеді. Осы қағида ақша капиталын қосымша тарту мәселесін шешуді жеңілдетеді.

- корпорация заңды тұлға болғандықтан, ол иелерінен тәуелсіз болады және осыған байланысты – оның өзіндік қызметтік тұлғаларынан тәуелсіз.

Отын-энергетикалық және тау-кен-металлургиялық кешендерде, химия өнеркәсібі мен машина жасау өнеркәсібінде ірі корпорацияларды ұйымдастыру салааралық және шаруашылық аралық байланыстарды нығайтуға мүмкіндік береді, ол республика өңірлеріндегі кәсіпорындардың нәтижелі қызметіне ықпал етіп, өнім шығарылымының артуына, оның бәсеке қабілеттілігінің артуына ықпал етеді. Мұндай корпоративтік құрылымдар өндірісті диверсификациялауды күшейту жолымен, ұйымдастыру мен басқаруды жақсарту, маркетингтің дамыған функцияларымен барлық шаруашылық жүйелердің нәтижелі қызмет етуіне жағдай жасайды.

Қазақстандағы интеграцияланған корпоративтік құрылымдардың қалыптасуы мен дамуын анықтайтын маңызды факторлар ұйымдастырушылық технологиялық, рыноктік, басқарушылық.

Ұйымдастырушылық факторлар Қазақстанда акционерлік меншіктің пайда болуымен, дамыған бәсекелестіктің болмауымен және қаржылық капиталдың қалыптасуымен байланысты.

Технологиялық факторлар – бұл ең алдымен өндірістің диверсификациялануы мен ғылыми-техникалық әлует, өндіріс шығындарының төмендеуі, өндіріс көлемінің артуы. Рыноктік факторлар трансакция санының қысқару стратегиясымен байланысты яғни келісім-шарттар санының қысқаруымен, ол салықтық төлемдерді үнемдеуге мүмкіндік береді.

Басқарушылық факторлар ұйымдастырушылық, технологиялық және рыноктік факторлардың үйлесуін және басқарушылық құрылымның оңтайландыруды қосады.

Анықталған факторлардың жинақталған күйдегі әрекеті Қазақстан экономикасында мынадай ірі интеграцияланған корпоративтік құрылымдардың қалыптасуына алып келді: Испат-Кармет ААҚ, Қазцинк ААҚ, Қазақстан аллюминий АҚ, Қазақмыс-Корпорация ААҚ, Қарашығанақ интеграцияланған ұйым, Тенгизшевройл ЖШС, Астана Холдинг АҚ, Қазтрансойл ҰК және т.б. Бұл корпоративтік құрылымдар ЖІӨ қомақты үлесін және мемлекеттік бюджеттің түсімдерін қамсыздандырып, онымен елдің экономикалық дамуының тұрақтылығы байланыстырылады.

Экономикадағы корпоративтік интеграция үдерісі барысында интеграцияланған корпоративтік құрылымдар ұйымдық құрылымы мен түріне қарай бөлінді:

- вертикалді немесе тіке;

- горизонтальді немесе көлденең;

- координациялық немесе үйлестірушілік.

Вертикалді компаниялар шикізаттың ақырғы тұтынушылық игілікке айналуының бірнеше кезекті стадиялардың өндірістік үдерісін қамтиды. Мыс: Казтрансойл қызметі мынадай технологиялық тізбеден тұрады: жаңа кен орындарын зерттеу мен өңдеу, мұнай және газ өңдеу, мұнай және газды айдау, тасымалдау өткізу.

Горизонтальді корпоративтік құрылымдар бір өнім шығарып, өндірістің бір стадиясын жүзеге асыратын бір сала компанияларын біріктіреді.

Координациялық корпоративтік құрылым – бір-бірінен тәуелсіз кәсіпорындардың бірыңғай басқаруға бірігуін білдіреді. Құрылған бас компания топтың қызметін үйлестіреді. Мыс: Астана Холдинг АҚ – ТұранӘлемБанк ААҚ, Астанамоторс ЖАҚ, Корона макарондық фабрикасын, Аралтұз АҚ біріктіреді.

 

Практикалық сабақ сұрақтары:

1. Мемлекеттік келісім-шарттардың түрлері

2. Мемлекеттік кәсіпорындардың қандай түрлері бар

3. Кәсіпорынның құрылымы

4. Корпоративтік басқару жайлы не білесіз

ТАҚЫРЫП 8. БАҒАНЫҢ ҚҰРАЛУЫНДАҒЫ МЕМЛЕКЕТТІК САЯСАТ

Негізгі түсініктер:

- баға және оның құралуы

- бағаның сыныптамасы

- баға саясаты

- тарифтерді реттеу

- кепілдемелік баға

 

1. Баға және оның түрлері

2. Бағаны реттеу шаралары

 

1. Бағаның құралуы – бұл бағаның қалыптасуын, қозғалысы мен қолданылу заңдылықтарының үдерістерін зерттейтін ғылым. Бағаны мемлекеттік реттеу тәсілдері мен әдістеріне түрлі факторлар әсер етеді, атап айтқанда ұлттық, климаттық, шикізаттық, саяси, елдің дүниежүзілік еңбек бөлінісіндегі жағдайы. Рыноктік жүйе баға арқылы теңестірілетін күрделі байланыстар жүйесі болып табылады. Баға рыноктар жүйесінде бәсекемен қатар рыноктің басты тетігі бола отырып, негізгі ұйымдастырғыш күш рөлін атқарады. Бағаның түрі – бірқатар белгілеріне қарай бөлінет ін өзара байланысты және толықтырушы бағалар жүйесі. Бағаның сыныптамасы кәсіпорын таңдайтын баға құралу стратегиясын таңдауға мүмкіндік береді. Баға құраудың мынадай жүйесі бар:

1. Қоғамдық үдеріске қатысуына қарай:

- мемлекеттік баға құрау органдары анықтайтын ұйымдастырылған рынок бағасы;

- сұраныс пен ұсыныс нәтижесінде қалыптасқан рыноктің белгілі бір түрінде қалыптасқан ұйымдастырылмаған рынок бағасы.

2. Тұтынушылық құнына қатысты:

- материалдық өнімге баға;

- материалдық емес өнімге және қызметке баға. Бұл топта тауар құны баға немесе тариф деп аталады. Тариф - өнідіріс пен тұтыну үдерістері сәйкес келетін қызмет бағасы.

3. Әрекет ету уақытына қарай бағалар бөлінеді:

- екі жылдан астам өзгермейтін тұрақты бағалар, алайда бұл баға қазір республикада іс-жүзінде жоқ;

- уақытша қандай да бір уақыт арасында жүретін ;

- маусымдық, календарлық жыл маусымына қарай ауытқып отыратын баға, мыс ауыл шаруашылық өнімнің бағасы;

- тауардың белгілі бір партиясына баға;

- бір реттік орындалатын бір тауардың бір реттік бағасы.

4. Әрекет ету ауқымына қарай:

- бірыңғай республикалық бағалар;

- тұтас бір өңір шеңберінде қажетті тауарға бағаның бірыңғай деңгейін анықтайтын аймақтық, белдеулік немесе өңірлік бағалар;

- жергілікті, нақты бір тауарға өндіруші немесе тауар егесі, баға құраудың жергілікті органдары белгіленген баға.

5. Пайданың қалыптасу жағдайына қарай:

- еркін баға, мұнда пайда сұраныс пен ұсыныс нәтижесінде белгіленген өткізу бағасы мен өндіріс және өнімді өткізуге кеткен шығындар арасындағы айырмадан алынады;

- реттелетін баға, мұнда пайда ҚР антимонополиялық комитетінің баға құрау органдары бекіткен тиімділік нормативімен анықталады.

6. Бағаны белгілеу бойынша:

- еркін, оның деңгейін өндіруші немесе тауар егесі сұраныс пен ұсыныс негізінде анықтайды;

- тұрақты тіркелген, оның мөлшерін баға құрау органдары немесе мемлекеттің қосымша билігі белгіленді;

- шекті, оның деңгейін мемлекеттік ұйымдар анықтап, шекті деңгейден көтеруге рұқсат бермейді, ал төменгі деңгейін өндіруші өзі анықтайды.

7. Рыноктің түріне қарай бағалар бөлінеді:

- таза бәсекелестік рынок бағасы;

- таза монополия бәсекелестік рынок бағасы;

- таза монополия бағасы;

- олигополиялық рынок бағасы.

8. Тауардың өмір сүру цикліне қарай бағалар бөлінеді:

- рынокқа енгізу бағасы;

- сатудың төмендеу кезеңі бағасы;

- тауардың өсу кезеңі бағасы;

- тауардың өмірлік циклінің кезеңдеріне тәуелсіз.

9. Фирманың мақсатына қарай:

- рынокта тірі қалуды қамтамасыз етуші – бұл тұтынушының жауабына үміттенетін төменгі бағалар;

- ағымдық пайданы максимизациялау яғни жоғары баға, мұнда ағымдық қаржылық көрсеткіштер ұзақмерзімді қорытындыдан маңызды болады;

- рыноктің үлесінің көрсеткіштері бойынша көш басшыны жеңіп алу, ол негізгі бәсекелестерге қарағанда бағаны біршама төмендетуді білдіреді;

- сапа көрсеткіші бойынша рынокта көшбасшылық орынды жеңіп алу, ол бірдей тауарға бәсекелесетін бірге бірдей баға белгілеу алайда жоғары сапамен немесе жаңа тұтынушылық қасиеттермен.

10. Мемлекеттік рынокқа қатысты:

- ішкі рынок бағалары;

- сыртқы рынок бағалары;

- дүниежүзілік бағалар.

11. Қызмет көрсетуші айналымына қарай:

- сатып алу бағасы;

- көтерме баға.

12. Тауарлық қызмет көрсету саласына қарай:

- көтерме баға;

- бөлшек баға;

- сатып алу бағасы, мемлекет мұнда ауылшаруашылық өнімдерін сатып алады;

- қызметке баға мен тарифтер. Тарифтер жүктік тасымалдауға қатысты көтерме болса, жолаушы тасымалына қатысты бөлшек болады.

13. Көлікті шығындарды бейнелеу тәсіліне қарай:

- франко – жіберуші бағасы, ол өзіне магистральдық көлік нүктесіне дейін кқліктік шығындарды қосады, қалған жол шығындарын сатып алушы алады;

- франко – жеткізуші бағасы, оған жеткізу нүктесіне дейінгі көліктік шығындар қосылады.

14. Сату нысанына қарай:

- келісім-шарттық бағалар;

- биржалық котировкалар;

- жәрмеңкелер мен көрмелер бағасы;

- аукциондық бағалар.

Рынок пен бағаны мемлекеттік реттеу – тауар-ақша қатынастары жүйесіне қатысу үдерісінде үкіметтің қабылдайтын шаралар жиынтығы, мыс: өнім мен қызметті сатып алу мен сату, салық, пайыздық мөлшерлеме, валюталық курс, жұмыссыздық деңгейі және т.б. реттеу. Баға саясаты – бұл мемлекеттік билік органдарының жергілікті өзін-өзі басқару органдары мен баға құрау субъектісінің халық шаруашылығында, қызмет көрсету саласында бағаны реттеуді жүзеге асыруға және оны сақтауды бақылауға бағытталған іс-әрекеті. Баға құраудағы мемлекеттік араласу бағаны реттеудің тікелей және жанама әдістерінің қиылысуы арқылы жүргізіледі. Бағаны тікелей реттеу – қалыптасқан бағаға мемлекеттің әкімгершілік араласуы, бағаның деңгейі, құрылымы мен қозғалысының қалыптасуына қатысуы, баға құраудың белгілі бір ережелерін белгілеуі болып табылады. Негізгі нысандары: бағаны жалпы тоқтатып қою, жекелеген тауарларға бағаны тоқтатып қою, баға мен тарифтердің тұрақты тіркелген түрін белгілеу, белгілі бір уақыт кезеңінде баға өсуінің шегін белгілеу, бағаны декларациялау, маңызды өнім түрлеріне кепілдемелік баға белгілеу, паритеттік баға белгілеу. Бағаны жанама реттеу – бұл бағаның өзін емес, оған әсер етуші факторларды реттеу. Ол арқылы рыноктағы тауар ұсынысы кеңейтіледі, рыноктік сұраныс артады, халықтың табысы басқарылады, салықтар реттеледі. Жанама реттеу есептік мөлшерлеме пайыз салық, дотация, валюталық курс, квота арқылы жүзеге асырылады.

2. Мемлекеттік сектордағы қызметті талдаудың екі аспектісі бар:

1. нормативтік бағыт – ол үкіметтің не істеу керектігіне баса назар аударады;

2. позитивтік бағыт – ол мемлекеттің нақты не істеп жатқанын бейнелеп, түсіндіреді және оның қызметінің салдарына баға береді.

Бұл екі бағыт бірін-бірі толықтырып отырады. Дамыған рыноктың экономикалы елдерде бағаны мемлекеттік реттеу заңмен қарастырылған және елдің дамуының түрлі кезеңдерінде көп немесе аз қолданылады. Барлық елдерде баға құрау саясатын өңдейтін, бағаны реттейтін, оған бақылау жасайтын баға құрау органдары бар. Мысалы, Жапонияда экономикалық жоспарлауды басқарудың баға департаменті, Испанияда экономика және қаржы министрлігі жанындағы баға бойынша Жоғары Кеңес, Австрияда баға бойынша ведомствоаралық комиссия, Норвегияда бағаны бақылау бойынша Федералдық ведомство мен баға бойынша мемлекеттік инспекция, Грецияда баға және табыс бойынша министрліктер аралық комитет. Барлық елдерде бағаны бақылау мен басқару инфляциялық жағдай күрделенгенде, кедейшілік пен жұмыссыздық өскенде бағаны уақытша тоқтатуға дейін қолданылады. Мемлекет ішкі баға құрау үдерісіне екі бағыт бойынша әсер ете алады: тікелей реттеу арқылы және бағаны бақылау жолымен. Сонымен бірге барлық елдерде баға туралы заңдар қабылданған. Шығыс Еуропа елдерінде соңғы кездері жүргізілген бағаны либеризациялау саясатына қарамастан, мемлекет реттейтін бағалар сақталған. Венгрия, Польша және Румынияда бөлшек тауар айналымының 10 пайызының бағасы орталықтан реттеледі, негізінен бұл азық-түлік өнімдері, отын-энергетикалық кешен өнімдері мен коммуналдық қызмет түрлері. Қазіргі күні дамыған елдердің ешбірінде баға құрауда толық еркіндік жоқ. Ерекше әлеуметтік маңызы бар салалардың барлығы да әкімгершілік бақылауда болды. Олар энергетикалық тауарлар, медикаменттер, пошталық-телеграфтық бағалар мен темір жол тарифтері. Ауыл шаруашылық өнімдеріне сатып алу бағасын қатаң реттеу туралы ерекше атап кету қажет. Мемлекет бұл жағдайда «бағалық дәліз» орнатады, оның жоғары және төменгі деңгей аралықтарында рыноктік бағалардың еркін тербелісіне рұқсат беріледі. Бағаны мемлекеттік реттеу қаржы-несиелік шаралармен қатар жүргізіледі, атап айтқанда шикізат салаларына мемлекеттік инвестиция, жеңілдетілген несиелендіру мен салық салу, тікелей дотациялар және т.с.с. Оның мақсаты – отандық тауар өндірушілерді қорғау болып табылады.

АҚШ-тағы бағаны мемлекеттік реттеу тәжірибесіне кеңінен тоқталайық.

1971 жылы АҚШ-та бағаны орталықтан бақылау енгізілді, себеп – инфляциялық үдерістің күшеюі. Бұл шара қысқамерзімді кезеңде ел экономикасын тұрақтандыруға ықпал еткенімен, теріс салдары да болды, атап айтқанда капиталдың салааралық ағынын шектеді, инвестициялық саясатты тежеді, іскерлік белсенділік деңгейін төмендетті, табыстардың өсуін тежеді. Сондықтан да 1974 жылы бағаны тікелей бақылаудан үкімет бас тартты. Американдық үкімет жекелеген тауар топтары бойынша мемлекеттік қаржыландыру мен бағаны тікелей реттеуді шектей отырып, жанама реттеу әдістері мен рыноктік тетіктерді кеңінен қолданады. Бағаны жанама реттеудің негізгі бағыттары мыналар:

- рестриктивті ақша-несиелік саясат, федералдық резервтік банктердің есептік мөлшерлемесін реттеу;

- мемлекеттік бюджеттің тапшылығын қысқарту;

- тауарлар мен қызметтерді федералдық сатып алу жүйесі;

- салықтық саясат.

Қазіргі күні бағаны тікелей мемлекеттік реттеу жоғары монополияланған салаларда ғана қолданылады. Осылайша, арнайы комиссия электр энергиясына, кейбір комуникациялық қызметтерді пайдалануға тарифтер белгілейді.

Аграрлық кешен өнімдеріне бағаны мемлекеттік реттеуге айрықша тоқталып өту қажет. Ауылшаруашылығы министрлігі жыл сайын фермерлерге тиімділіктің максималды деңгейін қамтамасыз ететін кепілдемелік бағамен бойынша ауылшаруашылық өнімдерін сатып алу бағдарламасын өңдейді. Астық көп болып, өнім ұсынысы оның сұранысынан артып кетіп, рыноктік баға төмендесе, мемлекет өнімді үлкен көлемде сатып алады,сөйтіп оны мемлекеттік қоймаларға жібереді немесе экспорттайды. Баға артқан кезде мемлекет өнім қорын рынокқа шығарып, бағаны төмендетуге ықпал етеді.

Францияда ауыл шаруашылық өнімдеріне,газ,электр энергиясы,көліктік қызметтерге бағаны мемлекет тікелей реттейді.Мемлекеттік сектор Франция экономикасында ЖҮӨ-де аз ғана үлесті алады және өзіне мынадай монополист-салаларды қосады: газ өнеркәсібі , электр энергиясы,көлік, сонымен бірге ұлттық және коммерциялық банктер,сақтандыру компаниялары мен жекелеген фирмалар сияқты рыноктік бәсекенің кейбір субъектілері.Бірінші топта мемлекет монополист-салалардың қызметінің барлық экономикалық көрсеткіштерін белгілейді, оның ішінде инвестиция көлемі,еңбек ақы,дайын өнімдер бағасы; екінші топта –мемлекет бұл салалардың шаруашылық қызметінің экономикалық көрсеткіштеріне оларды жеке сектормен бәсекелестікке итермелей отырып,менималды әсер етеді.Франция экономикасының мұндай ерекшелігі тауарлар мен қызметтерге реттелетін және еркін бағалар арасындағы қатынасты белгіледі: бағаның 20% мемлекет реттесе,80% еркін рыноктік баға құрау режимінің нәтижесінде қалыптасады.

 

Практикалық сабақ сұрақтары:

1. Мемлекеттің бағаны реттеу құралдары қандай?

2. «Бағалық дәліз» дегеніміз не және ол қандай салада қолданылады

3. Бағаны реттеудегі шет ел тәжірибесі.

 

ТАҚЫРЫП 9. ЭКОНОМИКАЛЫҚ ӨСУ МӘСЕЛЕЛЕРІН ШЕШУ ЖӘНЕ АЗАМАТТЫҚ ҚОҒАМДЫ ҚАЛЫПТАСТЫРУДАҒЫ МЕМЛЕКЕТТІҢ РӨЛІ


.

mylektsii.ru - Мои Лекции - 2015-2019 год. (0.07 сек.)Все материалы представленные на сайте исключительно с целью ознакомления читателями и не преследуют коммерческих целей или нарушение авторских прав Пожаловаться на материал