Студопедия

Главная страница Случайная страница

КАТЕГОРИИ:

АвтомобилиАстрономияБиологияГеографияДом и садДругие языкиДругоеИнформатикаИсторияКультураЛитератураЛогикаМатематикаМедицинаМеталлургияМеханикаОбразованиеОхрана трудаПедагогикаПолитикаПравоПсихологияРелигияРиторикаСоциологияСпортСтроительствоТехнологияТуризмФизикаФилософияФинансыХимияЧерчениеЭкологияЭкономикаЭлектроника






Ндестік заңы(закон сингармонизма).




Түбір мен қосымша арасындағы немесесөзбен сөз арасындағы дыбыстардың бір-біріне әсер етіп,ықпал етуін үндестік заңы дейміз.

Үндестік заңы екіге бөлінеді: буын үндестігі, дыбыс үндестігі.

Түбірдің жуан, жіңішкелігіне байланысты қосымшаның бірыңғай жуан не бірыңғай жіңішке болып жалғануынбуын үндестігі немесе сингармонизм деп атаймыз.Мысалы: бала-лар, кеме- лер, қала- данбыз, үй- дегілер, күрек- тер, оқушы- лар, әнші- лер.

Буын үндестігіне бағынбайтын қосымшалар:

-мен,- бен,- пен;атам- мен,бала- мен, қобыз- бен, күрек- пен;

-паз;әсем- паз, өнер- паз. -қор;пәле- қор.-қой;сән- қой

-дікі, -нікі, -тікі;балам-дікі, атам-дікі-кер,-гер;қалам- гер,жұмыс- кер

-кеш; арба- кеш.-хана;шебер-хана,дәрі-хана

-күнем;пайда- күнем

-ов,-ев,-ова -ева,-ин,-ина;Алтынсар-ин, Арманба-ев.

-еке;ат - еке, -жан;әке-жан.

-тал;өсім- тал.-тай;әже- тай, әпке- тай т.б.

Буын үндестігіне бағынбайтын сөздер - кірме сөздер,біріккен сөздер,қос сөздер. Мысалы: математика, депутат, мұғалім, Рахима, биология, Тұрғанбек, некен-саяқт.б.

Буын үндестігіне ықпал ететін дыбыс- дауысты дыбыс.

Сөз ішінде немесе сөз аралығындағы көрші дыбыстардың бір- біріне ықпал етуін дыбыс үндестігідейміз.

Дыбыс үндестігі екі түрге бөлінеді:ілгерінді ықпал, кейінді ықпал.

Түбір мен қосымшаның немесе сөз аралығындағы көрші дыбыстың алдыңғысыкейінгі дыбысқа ықпал етіп өзгертуін ілгерінді ықпал дейміз.

Мысалы: қара қой (қара ғой), боз құнан (боз ғұнан), ала кел( ала гел), атың кім (атың гім).

6.Түбірдің соңы қатаңға аяқталып, қосымша ұяңнан басталса,айтуда ұяң дыбыс қатаң дыбысқа айналады. Мысалы: Қамыс- бай (Қамыс- пай), Жүніс-бек (Жүніс-пек), Қоныс- бай(Қоныс- пай).

Сөз ішінде немесе сөз аралығындағы көрші дыбыстың соңғысы алдыңғы дыбысқа ықпал етуін кейінді ықпал дейміз.



1.Түбірдің соңық,к,п дыбыстарына аяқталып,қосымша дауысты дыбыстан басталса,қ,к,п дыбыстары ғ,г,б дыбыстарына айналады. Мысалы:

доп-ы(доб-ы), тарақ-ы (тарағ-ы), жүрек-і(жүрег-і), төк-ілді(төг-ілді), төк-у (төг-у), теп-у (теб-у).

2.Түбірдің соңы н дыбысына аяқталып,қосымша б, п дыбысынан басталса н дыбысы м дыбысына айналады.Мысалы: сен-бе(сем-бе) , Жан-пейіс (Жам- пейіс), Құрман- бек (Құрмам- бек).

3.Қатар келген екі дыбыстың біріншісі н , ал екіншісі г, ғ, к, қ дыбыстары болса, н дыбысы ңболып айтылады. Түнгі, бұрынғы.

4.Түбірдің соңы с,з дыбыстарына аяқталып, одан кейін ш дыбысы келсе, с,з дыбысы ш дыбысына айналып кетеді.Мысалы: колхоз- шы(колхош-шы), сөз- шең(сөш-шең), жұмыс шамасы(жұмыш шамасы).

5.Түбір соңындағыз дыбысысдыбысының алдынан келсе, з дыбысысдыбысына айналады. Мысалы: көз сал (көс сал), тұз- сыз(тұс- сыз), жаз- са (жас-са).

6.Түбір соңындагыздыбысы ж дыбысының алдында келсе,здыбысы ж дыбысына айналады. Боз-жігіт (Бож-жігіт), Қыз Жібек (Қыж Жібек), Ораз- жан (Ораж-жан).

7.Көршілес дыбыстардың екеуі де дауысты дыбыс болса, алдыңғы сыңары түсіп, кейінді ықпал жасайды.Мысалы: қара ала(қарала), ала алмады (алалмады), Сарыағаш (Сарағаш).



Сөйлем ішінен ілгерінді, кейінді ықпалды тауып, теріп жаз.

Ол қансыраған аяғын қайта-қайта сипай берді.Жанғазы ән десе ішкен асын жерге қоятын жігіт. Істің бәрі де Тұрғанбек ойлағандай болмай шықты. Бозжанов, шық бері! - деген дауыстан ол селк ете түсті. Мен сіздің мына қорлықтарыңызға көне алмаймын.


mylektsii.ru - Мои Лекции - 2015-2019 год. (0.005 сек.)Все материалы представленные на сайте исключительно с целью ознакомления читателями и не преследуют коммерческих целей или нарушение авторских прав Пожаловаться на материал