Студопедия

Главная страница Случайная страница

КАТЕГОРИИ:

АвтомобилиАстрономияБиологияГеографияДом и садДругие языкиДругоеИнформатикаИсторияКультураЛитератураЛогикаМатематикаМедицинаМеталлургияМеханикаОбразованиеОхрана трудаПедагогикаПолитикаПравоПсихологияРелигияРиторикаСоциологияСпортСтроительствоТехнологияТуризмФизикаФилософияФинансыХимияЧерчениеЭкологияЭкономикаЭлектроника






Зейіннің психологиялық теорияларын интерпретациялаңыз




Зейін-адамның психикалық әрекетінің белгілі бір нәрсеге бағытталып шоғырлануы.

Зейiннiң шоғырлануы - оның белгiлi бiр нысанға бағытталып, онда топталу күшi мен дəрежесi, яғни психикалық немесе саналы iс- əрекеттiң толығымен қажеттi нүктеге шөгуi. Зейiннiң шоғырлануы ми қабығындағы қозу ошағы-ның доминанттық қызметiмен тiкелей байланысты (Н. А. Ухтомский). Дəлiрек айтсақ, шоғырлану нысанды ошақтағы қозудың жəне сонымен бiр уақытта жүретiн бас ми қабығындағы басқа аймақтардың тежелуiнiң салдарынан келiп шығады. Зейiннiң бөлiнуi деп адамның өз зейiнiнiң ауқымында бiр уақытта бiрнеше əртүрлi нысандарда ұстай алу қабiлетiн түсiнемiз. Осы қабiлетiне орай əр адам бiр мезгiлде бiрнеше əрекеттердi өз зейiнiнде ұстап, орындау мүмiндiгiне ие. Мысалы, əйгiлi Юлий Цезарь бiр уақытта өзара байланыспаған жетi iспен шұғылдана алады екен. Ал Наполеон өз көмекшiлерiне бiр уақыт iшiнде жетi ресми құжат бойынша көрсетпе берiп, жаздыратын қабiлетке ие болыпты.

Зейiннiң ауысуы зейiннiң бiр нысаннан екiншiсi не саналы жəне байыпты өтуiн бiлдiредi. Зейiннiң ауысу қасиетiнен бiз қоршаған ортаның өзгермелi, күрделi жағдайында жылдам бағыт-бағдар тауып отыру мүмкiндiгiне иемiз. Зейiнкөлемi - ерекшеқұбылыс. Адамбiруақытта əртүрлi заттаржөнiндетеңдейойлап, əрқилыжұмыстардыорындауымүмкiнемес. Осыдансырттанкелiпжатқанақпараттардыадамөзiнiңөңдеумүмкiндiктерiнеорайтоп-тап, жiктейдi. Сондай-ақ,адамныңбiруақыттаөзарабай-ланысыжоқбiрнешенысандардықабылдаумүмкiндiгi дешектеулi. Осышектерарасынтанып, қабылдауы - адамзейiнiнiңкөлемiнбiлдiредi.Зейiннiңалаңдаушылығы - бұлзейiннiңбiрнысаннанекiншiсiнеырықсызауысуы. Мұндайауысуқандайда iспеншұғылданыпотырғанадамғатыстiтiркендiргiшəсерлердiңықпалетуiнентуындайды. Алаңдаусыртқыжəне iшкi болыпбөлiнедi. Сыртқыалаңдаушылық - субъектiгетысқы, қоршағанортажағдайларының əсеретiп, ырықтызейiннiңырықсыззейiнгеауысуынанболады. Зейiннiңiшкi алаңдауыкөңiл-күй, толғаныснəтижесiндетуындайды, орындалатын iскеқызықпаудан,жауапкершiлiктi сезiнбеуденкелiпшығады.



Зейiннiңшашыраңқылығыдепадамныңұзақуақытаралығындаөззейiнi менназарыннақтызатқабағыттайалмауынайтамыз. Шашыраңқылықтыңекi түрi белгiлi:жалғанжəнешын.Жалғаншашыраңқылық - адамныңбiр iскеөтеберiлiп, өзiн тiкелей қоршаған заттар мен құбылыстар əсерiне елеңдемеуi. Мұндай шашыраңқылық əсiресе шығармашылық жұмыстармен шұғылданатын адамдарда көп кездеседi. Адамның iшкi жан-күйi бағытталуынан болатын шашыраң-қылықтың қызметке онша зияны жоқ, солайда болса, оның қоршаған ортада бағдаралып жүруiнде бiраз кедергi жасайды. Адамға көп нұқсан келтiретiн зейiннiң түрi – шын шашыраңқылық.

 

26.Қиял және оның психикалық іс-әрекеттегі рөлін айқындаңыз.Адам әрдайым өзін қоршаған ортамен байланыска түседі. секунд сайын біздің сезім органдарымызға ондаған және жүздеген әр түрлі стимулдар эсер етеді, олардың көпшілігі адамныц есінде көпке шейін сақталады. Адам психикасының ең кызықты феномендерінің бірі шынайы әлемдегі күбылыстардан алған эсер адамның есінде үзак уакыт сақталып қана қоймай, сонымен бірге белгілі бір оңдеуден өтеді. Мүндай феноменнің өмір сүруі, адамныц коршағанортаға ыкпал етуі мен оны мақсатты түрде өзгертуге себепті болады. Айта кету керек, жануардың сыртқы ортаға ықпал ету мен сыртқы ортаның адам аркылы өзгеруініц бірқатар айырмашылыгы бар. Жануардан айырмашылығы, адам қоршаған ортаға жоспарлы түрде, алдын-ала қойылған мақсатқа өз күш-жігерін жүмсай отырып, іс-әрекет етеді. Еңбек процесінде шынайылықтың мүндай сипаттағы өзгеруі адам өз іс-әрекетінің нәтижесінен не алғысы келетінін санада алдын-ала елестетуіне әкеледі.Мысалы, өрмекшілер тігіншілердің операциясын еске түсіретін белгілі бір операцияларды жасайды, ал аралар өздерінің үяшықтарын жасай отырып, қүрылысшыны көз алдына келтіреді. Алайда кез келген ең жаман маман ең жақсы арадан немесе кез келген өрмекшіден өзінің алдын ала қүрылған жоспарымен ерекшеленеді. Осылайша, адам арқылы қандай да бір жаңа нәрсені жасау процесін қарастыра отырып, біз адам психикасының тағы бірфеноменіне кезігеміз. Оның мәні адамдардың өз санасындашынайы өмірде әзірге жок образцы жасауьшда, ал мүндай образдыжасауға біздің өткен тәжірибеміз эсер етеді.Адам миында бүрыннан бар елестерді мәнерлеп жаца образжасау процесі циял деп атстады. Сонымен, қиял - нақтышынайылықты білдіретін және осының негізінде жаңа көріністітүсініктерді қайта, жасайтын процесс. Қиял еңбек процесінде адамның белгілі бір қүралдарды қайта жасау кажепілігініп тууы негізінде пайда болды деп есептеледі. Мысалы, адам өзінің сипаты мен қасиеті жағынан әлі толық жетілмеген еңбек қүралдарын ала отырып, басқа еңбек операциясын жасау үшін өзінің козкарастарына сәйкес келетін басқа қүралдарды көз алдына елестетті. Бірақ кейін адамның тарихи дамуы барысында, қиял тек еңбекте ғана емес, сонымен қатар адамдардың фантазиясында жоне арманында, яғни дәл қазір тәжірибеде жасалуы мүмкін емес образдарда пайдабола бастады. Қиялдың ғылыми техникада және коркем шығармада к аж е т т і



күрделі формасы пайда бола бастады. Алайда бүл жағдайда да қиялшынайы өмірден алынған көріністердің кайта жасалуыныңнәтижесіретінде ғана рел атқарады. Қиял екі психикалық процеспен: ес жөне ойлаумен тығыз байланысты. Егер адам бүрын болған оқиғаларды коз алдына келтіргісі келетін болса, ол еске жүгінеді. Ал бүл коріністер жаңа көріністерді жасау үшін қажет болса, біз қиял туралы айтамыз. Қиялдың образдары адамның өміріндегі шынайы о б р а зд а р ды нжекелеген жақтарын қайта жасау жолымен ж а с а л а д ы . Мысалы.фантастикалық романдарды оқи отырып, сіз ойдан ж а с а л ғ анкейіпкерлер ( жезтырнақ, дәу ) бәрі бір өзінің түр-келбетімен бізге танымал объектілерге үқсас екенін аңғарган боларсыз. Өзіміз қандай дабір нәрсені немесе оқиғаны елестете отырып, біз оны толықтай көз алдымызға елестете алмаймыз. Оқига бір-бірімен байланыссыз фрагменттер түрінде емес, түтастай және үздіксіз көрінуі тиіс. Осылайша, материалдардьщ езіндік қайта еңделуі жүреді, яғниөндіру процесінде біздің қиялымыздьщ іс-әрекеті көрінеді. Көп жағдайда қиялдардың іс-әрекеті біз ешқашан кабылдамаған объектілер мен қүбылыстардын объектісін қалыптастыруда көрінеді. Тап осылайша, біз ешқашан болмаған табиғи зоналартуралы немесе әдеби кейіпкердің образы туралы көрініс пайдаболадыҚиялдардың іс-өрекеті адамдардың эмоциялык көңіл күйімен тығыз байланысты. Бақытты болашақ туралы арман беліілі біржағдайларда адамды негативті жағдайдан шығарады, оған дәлқазіргі уақыттағы оқиғадан шығуына комектеседі. Демек, қиялбіздің іс-әрекетімізді реттеуде үлкен рол аткарады.Қиял біздің ерікті іс-әрекеттердің жүзеге асуымен де байланысты.Қиял біздің еңбек іс-әрекеттерінің кез келген түрінде кездеседі,себебі қандай да бір нәрсені жасау үшін жасалынатын нәрсе туралыхабардар болуымыз қажет. Онымен қоса, біз шығармашылыққажақындай түссек, қиялдың маңызы да соғүрлым жоғарьтлай түседі. Қиялдың физиологиялық негізі, нерв жүйесінің байланысыныңозектену, оның ыдырауы, қайта топтасуы жаңа жүиеге болып табылады. Осылайша, бүрынғы тәжірибемен сәйкес келмеитін,бірақ одан толықт ажырамаган образдар п а й д а болады. Қиялдыңкүрделілігі, олардың эмоциямен байланысы, олардың физиологиялықмеханизмінің күрылымдарымен өте тығыз байланысты екенін көрсетеді. Бүл жерде коп жағдайда гипоталамо-лимикалық жүйе үлкен рөл атқарадыҚиял көптеген органикалық процестер мен қозғалыстаретеді. Ішкі органдардың іс-әрекетіне зат алмасу процесс. Бір кезінде қозғалыс функцияларына ықпал етеді. Мысалы, стадионда жүгіріп келе жатырмыз деп елестетсек, бүлшықеттеріміздіц қозғалганы да байқалады.Қиялдыц органикалық процестерге деген ықпалының тағы бір мысалы: қандай да бір физикалық жүмысты атқару кезінде газалмасу процесінің өзгеруі болып табылады. Мысалы, біз өзімізді жарыста ауыр штанганы көтеріп жатырмыз деп ойлайық. Бүл жагдайда арнайы қүрал газ апмасудың интенсивтілігінің үлғайғанынкорсетеді. Бүл қүбылыс біз штанга көтеріп түрған адамды көрген ксздс де байқалады.Осылайша, қиял адам организмінің процестерін реттеуде де және олардың жүріс-түрысын реттеуде де үлкен рөл атқарады.

27.Қиял және оның түрлеріне мысал келтіріңіз.Қиял дегеніміз — сыртқы дүние заттары мен қүбылыстарының субъективтік образдарын қайтадан жаңартып, өндеп, бейнелеуде көрінетін, тек адамға ғана тән психикалық процесс: «...барлық жан қуаттарын (рухани күштерді) тек қиял ғана өзіндік сақталатынсөзімдік заттарды модельдендіре алады» (әл-Фараби). Адамда қиял пайда болған кезде ми қабығында бүрын жасалған уақытша байланыстар түрлі комбинацияларға туседі де, жаңа нәрселердің бейнесі туып отырады. Уақытша байланыстарды қайта жасап, өндеу процесінде екінші сигнал жүйесі шешуші рөл атқарады. Қиял актив, пассив болып екіге бөлінеді. Қиялдық бүтіндей пассивтік түрінің шегі - түс көру. Түс көрудің физиологиялығын жан-жақты түсіндіріп берген И. П. Павлов болды.Ұйқы кезінде ми клеткаларының бәрі тежелмейді, кейбір бөлімдері қозу жағдайында болып жүмыс істей береді. Мидың мүндай бөліктерін «күзетші пункт» деп атайды. Осы «күзетші пункттердең біздің бүрын қабылдаған, көрген, естіген, қолға үстап, дәмін татқан заттарымыздың бейнелері мида қайтадан «тіріледі». Түсте небір ақылға сыйымсыз образдардың жасалатыны белгілі. Өйткені бүл кезде мидағы сигнал жүйелерінің арасындағы байланыс әлсірейді, мүнда негізінен бірінші сигнал жүйесі ғана қызмет істейді. Екінші сигнал жүйесінің қызметі толық тежелуге үшырайтындықтан, адамның ойлау қабілеті өте төмен болады. Сөздік сигаалдардың әсер етпеуі мида кездейсоқ образдардың пайда болуына жағдай жасайды да, соның нәтижесінде түске қайдағы «кереметтер» кіреді. И. М. Сеченов осындай түстерді «болған әсерлердің болып көрмеген қиысулары» деп сипаттаған. Түсте реалдық образдар мен нәрселердің фантастикалық түрде қосылуынан ғажайып образдар жасалады. Үйқы кезіндегі осындай ғажап фантазиялық бейнелер де өмірде бар нәрселердің жиынтығынан қүралған. Бұлардың негізі - адамның ояу кезіндегі басынан кешкен оқиғалары, ойы мен мақсаты, тілегі мен арманы, естіген-көргендері, істеп жүрген қызметі, басқалармен қарым-қатынасы т. б. үйқыдағы адамның түс көруіне себепші болатын фактілердің есебі жоқ. Мәселен, ми клеткаларына көшедегі транспорттың тарсылы да, ағаш жапырағының сылдыры да, иттің шәуілдеп үргені де, есіктің ашылып-жабылуы да әсер етіп отырады. Тіпті организмнің ішкі мүшелерінің (жүрек, өкпе, асқазан т. б.) жүмысына бір жайсыздық түссе, бүл да адамның түсіне қай-қайдағы бірдеңелерді кіргізеді. Мәселен, үйқыдағы адамның жүрегіне бір салмақ түссе, оның жүрегі қатты соға бастайды. Осыған орай адам мынадай түс көреді. Өзін қуған біреуден қашады, бүдан ол ентігіп, булығады да.
Түс көрудің мазмұны адамның, көбінесе, қызығуына, талғамына орайлас келіп отыратындығы да шындықпен жанасымды факт. «Егер иттің түсіне сүйек кірсе, саудагердің түсіне ақша кіреді» деген мақал да біздің осы пікірімізді қуаттайды. Өмірде ешбір естімеген, көрмеген нәрселер түске кірмейтіндігін ғылым дәлелдеп отыр. Мәселен, іштен соқыр болып туған адамның түсіне көзге көрінетін «бейнелер кірмейді, оның басқа сезім мүшелері арқылы (иіс, дәм, есіту т. б.) қабылдаған нәрселері еніп отырады. Егер соқырлық кейінірек пайда болса, онда сол адамның түсіне бүрын көзімен көрген заттарының бейнелері кіре береді. «Барлық адамдардың түсі, -деп жазды И. П. Павлов, - бірінші сигналдардың бейнелі, нақты және эмоциялық түрде жандануы».
Творчестволық қиял деп өзіндік жаңа образдар жасау арқылы өрекетте, жаңа продуктылар беруде көрінетін қиялды айтады. Жазушының, суретшінің, галымның, композитордың т. б. қиялы творчестволық қиялга жатады. Творчестволық қиял — қайта жасау қиялына қарағанда, әрі күрделі, әрі қиын. Абай мен Қүнанбайдың образдарын жасау, оларды сипаттап жазған шығарманы оқып, елестетуден әлдеқайда ауыр. Творчестволық қиял ақын-жазушылардың, суретшілердің, артистердің т. б. осы секілді өнер қайраткерлерінің іс-әрекеттерінде үлкен орын алады. Өнер қайраткерлері өздерінің идеясын көркем образ арқылы береді. К. С. Станиславский: «Артистің көкірегінде өзі бейнелеп түрған адамның ой-толғаныстары туғанда ғана шынайы өнер туады, нағыз жанды сезім еш уақытта зорлағаннан, қолдан жасағаннан келмейді»,-дейді. Мәселен, Чехов спектакліндегі Раневскаяның рөлін орындаушы Ольга Книппер - Чехова шие бағын сатады деп хабарлағанда шын көңілімен көзіне жас алады екен. Мұндайда актер сахнада ойдан шығарылған нәрсеге шындықтың өзіндегідей көзқараспен қарайды. Бүл - творчестволық қиялы өте бай адамның қолынан келетін касиет.Ақын-жазушылар қиялы арқылы өзінің келешек кейіпкерлерін «көреді», олардың мінез-құлықтарын «елес етеді», сөзін «естиді». Сонымен қатар, ақын-жазушылар өз геройларымен бірге өмір сүреді, олардың ойын, көңіл күйін «сезіп», қоян-қолтық араласып жүргендей болады. Мәселен, француз жазушысы О. Бальзак егер жеңі жыртық біреудің көшеде кетіп бара жатқанын көрсе, өзін сол адамға үқсататындығы соншалық,- өз жеңім де жыртық емес пе екен деп, еріксіз өз қарына қолын жүгіртіп, тесікті жаппақшы болады екен.Бақылағыштық, жеке өмірінің эмоциялық байлығы, алдын-ала орасан зор жүмыстар істей білуге қабілеттілік (мәселен, Л. Толстойдың айтуынша, «Соғыс және бейбітшілік» романын жазу үшін жинаған материалдары «бүкіл бір кітапхана» болған) адамның творчестволық қиялының самғауына күшті әсер етеді. Өмірден түйгені шамалы, творчестволық қиялы жетілмеген адамнан жақсы ақын шығуы мүмкін емесҒалым үшін де творнестволық қиял аса қажет. Творчестволык қиял ғалымның творчестволық ойына аса қажетті материал береді. Мәселен, ғылыми жорамал жасағанда, эксперимент жүмысын үйымдастырғанда, тапқан жаңалықтарды тексеріп сынауда ғалым өз қиялына үнемі сүйеніп отырады. Бірақ нағыз ғылыми жүмыс көп еңбектенуді қажет етеді, ол еріккеннің ермегі емес, ғы-лымның жолы ауыр. Қажымай, өнімді еңбек ете білушілік, шыдамдылық, іске мейлінше берілушілік — нағыз ғалымға тән қасиеттер. К. Маркс айтқандай, ғылымның «сәулетті шыңына шаршап-шалдығудан қорықпайтын, оның тасты соқпақтарымен тырмысып өрлей беретін адам ғана шыға алады».Творчестволық қиял әрекеттің кез-келген саласында орын алып отырады. Қоғамға пайда келтіретін нәтижелі еңбекте творчестволық қиялдың болмауы мүмкін емес. Қиялдың бүл түрі, әсіресе, мүғалімдік қызметте ерекше орын алады. А. С. Макаренко айтқандай: «жеке адамның келешегін жобалауда» мүғалім творчестволық қиялсыз әрекет етсе, жақсы нәтижеге ие бола алмас еді.Актив қиялдың ерекше бір түрі — арман. Арман дегеніміз өз қалауымызша жаңа образдар жасау. Мүның творчестволық қиялдан ерекшелігі мынада: арман өзіміздің тілеген келешекке бағытталған қиял процесі. Арман творчестволық әрекетпен тікелей байланысты емес, ол творчестволық қиялдың бірінші дайындық сатысы.Арманды бағалауда оның әрекетке қандай қатынасы бар екендігі қатты ескерілуі қажет.Орыстың белгілі демократ, публицисі Д. И. Писарев (1840-1868) шындық пен оптимизмге толы арман туралы көп толғанған адам, оның «арманның іске талпындыратын пайдасы» туралы пікірі жастар үшін ерекше маңызды. Өйткені адам әрекет етудің орнына бос қиялға сүңгісе, бүл келешектің қиялы болмай, бос лағу, қүрғақ қиял болар еді. Мәселен, А. И. Куприннің «Жекпе-жек» повесіндегі подполковник Ромашовтың қиялы дәл осындай, сүреңсіз, қүрғақ қиял: «Ромашов өзінің бүл дүниеде өмір сүргеніне қапаланатын. Ол офицерлердің өктемдігінен қорланатын, солдаттардың қорғалақтаған кейпін, бастықтардың ақырып-жекірген жүзін көргенде, жаны түршігетін. Тек қайдағы бір жоқ қиял басын айналдыратын кезде ғана оның жаны біраз тыншитын. «Түк те емес! Өмір әлі алдымда!» деді ішінен Ромашов, сүйтті де өз ойына масаттанған ол аяғын нығырақ басып, кеудесін кере дем алып, ілгері қарай жүріп кетті. Ерегістіргенде ертеңнен бастап кітапқа отырамын да, дайындалып академияға түсемін. Еңбек! О, еңбек етсең ойың алғаныңа қолың жетеді, тек өзіңе-өзің берік болсаң болғаны. Күні-түні жаттаймын демей, жынданған адамша жаттаймын. Жұрт ойламаған жерден емтиханды' үздік тапсырамын.Сонда жұрттың бәрі- ақ: «таң қалатын несі бар бұған? Мұның өнері осындай болатынын күні бүрын-ақ білгеміз. Өте қабілетті, сүйкімді, өнерлі жас жігіт емес пе?» — дер. Ромашов қолма-қол өзін бас штабтың келешегі мол, оқымысты офицерімін деп санады, оның аты академиядағы алтын тақтаға жазылған. Профессорлар оның келешегі зор деп үмттенеді, академияда қалуды ұсынады, жоқ, ол қалғысы келмейді, ол стройға бармақшы . Ротаға командашы болу мерзімін бітіруі керек, әрине, өз полкына баратынына да сөз жоқ- Міне, ол полкқа кедді - тамаша, кішіпейіл, ақ жарқьш, сүйкімді, әдепті, өткен жылдағы маневрде бас штабтан келген, болмаса суретген көрген офицерлерге үқсайды...Бас штабтың жанып түрған офицері Ромашов қызмет бабымен біртіндеп өрлей береді. Подпоручикгің қиялында маневрлер көрінеді, ереуіддерді басуға қатысады, соғыстағы ерлік істері елестейді... «үйіне қалай келіп қалғанын өзі де сезбей қалды, қызу қиялдан есін жинап алып, өзіне таныс қақпаға, сиректеу өскен жеміс бақшасына, оның ар жағыңда, бақшаның түкпіріңде түрған кішкене ақ үйге таң қала қарады:—Адмның басына неше түрлі ой келе береді екен-ау!— деді ол, өзіне-әзі үялғандай сыбырлап. Мойнын созып, кеудесін керіп, иығын көтеріп келе жатқан бетте, басын мойнына тыға қойды» .Осы үзіндіде енжар селсоқ адамның психологиясы өте шебер суреттелгең. Мүндай адам жарқын болашақ үшін күреспейді, тек мойнына су кеткен кісідей мүлгіп отырады да кояды. Қиыны да, қызығы да мол өмір ондайларды қызықтырмайды, олар күрес ауыртпалықтарын, қайғы-қасірет дегендерді білмейді, қиялдағысын тілегі орындалғанға үқсатып жүре береді. Ромашов секілді адамдарды «күрғақ қиялдаушылар» деп атайды.Әрбір адамға алдындағы жарқын болашағына байланысты армандай білу қажет. Мақсатқа сай дүрыс армандай алу адамға зор қуат беріп, іске талпындырады. Сондықтан да халық: «Арманы жоқ жігһтің дәрмені жоқ» деп өте тауып айтқан. Қиял бейнелерінің жасалу жолдары
Қиял түрлі елестеулердің өзгеріп, өнделуінің арқасында жасалып отырады. Қиялда анализ, синтез әдістері, агглютинация, схематизация түрлі схемалар мен суреттердің акцентировка (образдың типтік басты белгілерін жасау) тәсілдері жиі кодданылады. Қиялдағы елестерді топтастырудың қарапайым түрі агпютинация деп аталады. Осы әдіс арқылы мифологиялык, бейнелср (кентавр, сфинкс, жезтырнақ) мен түрлі механизмдердің, машиналардың конструкциялары (амфибия — танк, судан өте алатын жеңіл танк, аэрошана — суға қонып, үша алатын самолет) қүрастырылады.Агглютинация әдісі ежелгі Мысыр елінде, сондай-ақ, Солтүстік Америка индеецтерінің өнер ескерткіштерінен үлкен орын алған. Кдял бейнелерін жасауға қатысатын әдістердің бірі – гипербола .
Гипербола деп нәрсенің жеке сипаттары, белгілері үлкейтіліп көрсетілуін айтады. Сөйткенде образ ашық, мәнерлі болып шығады, гиперболада белгілі бір бсйнелердің алға шығып айқын байқалуына жағдай жасалады. Ертегілерді, киял-ғажайып бейнелсрді жасауда гипербола көп коллапылады. Мәселен, Д. Свифтің «Гулливердіц саяхатындағы» ергежейлілердің, В. Маяковскийдің «150000000» поэмасындағы капиталистердің көсемі В. Вильсонныц бейнелері гипербола әдісімен жасалған. Мүнда, сондай-ақ, түтас заттың жекс бөліктерінің саны озгертілсді, олардың орны ауыстырылады. Мәселен, үнді мифологиясындагы көп қолды күдайлар мен жегі басты айдаһардыц бейнелері осылайша қүрастырылған. Қиял бейнелерін жасаудың енді бір әдісі нәрсенің бір жағын ерекше әсерлей көрсету. Карикатуралар мен достық әзілдер осылайша жасалынады. Егер затгардың айырмашылықтарын ескермей, оның үқсастықтарына көбірек көңіл белінетін болса, схематизация әдісі қолданылады. Сурет өсімдіктер дүниесінің элементтерінен ою қиыстыруы осыған мысал бола алады.Қиял образдарының күрделі түрі - типтік образдар жасау. Типтік образдар жасауда бірінші орында нақты адамның ортақ бейнелері көзге түседі: «Бір жүмысшының, поптың, дүкенші саудагердің портретін дүрыс суреттеп жазу үш жүз, екі жүз шамалы поп, жүмысшы, саудагерлерді қадағалап қарауымыз керек»,- дейді М. Горький. Типтік образдар жасау дегеніміз түтас бірқатар объектілердің барлығына бірдей, ортақ белгілері бар бір образ жасап, жанастыру.

28.Қиял және шығармашылық өзарабайланысын айқындаңыз.Шыгармашылық қиялмен тығыз байланысты. Қиялдын дамудеңгеиі мен ерекшеліктері шығармашылық үшін ете маңызды. Шығармашылықтың психологиясы оның барлық накты түрлерінде көрінеді. Суретте, ғылыми әдебиетте көркем өнерде т.б. Н ак ты адамның шығармашылық мүмкіндігін қандай факторлар айқындаиды? ІІІығармашылықтың мүмкіндігі адамның білімімен жоне олардың кабілеттілігімен сииатгалады. Шығармашылық мәселесі тек психологтарға ғана қызықты болған жоқ. Неге бір адамдар бір нәрсені онлап табады. Екіншілеріііде мүндай мүмкіндік жоқ деген с ұр а қ көптеген ғалымдарды толғандырады. Үзақ уақыт белгілі психолог Т.Рибоныц нсгізделген алгоритмизация мен шығармашылық пронескс үиренудін мүмкін емсстігі туралы көзқарас үстем болды. А л а й д абүл козқараска кейін күмәндана карай бастайды. Бірінші шығармашылықта қабілеттілікті дамытуға болады деген гипотезашықты.Ағылшын окымыстысы Г.Уоллес шығармашьшық процесінзерттеуге тырысты. Нәтижесінде ол төрт кезіңін бөліп шығарды

1. Дайындық ( идеяның тууы )

2. Пісіп-жетілуі ( концентрация )

З.Оянушы (кенеттен шешім табуы)

4.Тексеру

Г.С. Альтимуллер шығармашылық міндеттерді шешудің түтасФ теориясын жасап шығарды. Ол шығармашылықтың бесдеңгейін керсетеді. Бірінші деңгейдің мәселесі осы максатқатежелей бағытталған қүралдармен шешіледі. Объекті бүл жағдайдаөзгермейді. Мүндай міндетгерді шешудіц қүралдары бір ғанаарнайы саланьщ шеңберінде ғана болады. Екінші деңгейдіңміндетгері қажетті эффектіні алу үшін объектіні өзгертуді қажет

етеді. Мүндай түрдегі міндетгерді шешудің қүралы бір білімсаласына жатады,Үшінші деңгейдің міндеттері дүрыс шешімі жүздеген дүрысемес шешімдердің арасында жасырылған. Төртінші деңгейдін міндеггерін шешуде объекті толыктай өзгереді. Шешімді ғылымсаласында өте сирек кездесетін эффектілер мен қүбылыстар арасынаніздеуге түра келеді. Бесінші деңгейде міндетті шешуде барлықжүие өзгереді. Мүнда қателіктер көп болады. Міндетгі шешудіңҚүралы бүгінгі күнгі ғылымның мүмкіндігінен тыс жатуы мүмкіи.L-ондықтан да бірінші жаңалық ашу керек, содан соң жана ғылыминегіздерге сүйене отырып шығармашылық міндетті шешу керек.Альтилуллердің пікірі бойынша, шығармашылық міндеттердішешудің маңызды әдістерінің бірі - олардың жоғарғы деңгейден төменге түсуі. Мысалы, егер төртінші немесе бесінші деңгейдің міндетін арнайы өдістер арқылы бірінші немесе екінші деңгейге ауыстьірса, онда ары карайварианттардың әдетгегі салмағы асып кетеді. Мүндағы бар мәселе ізденіс жиегін тез тарылту болыптабылады.Осылайша,пайда болған образдардың жеңілдігіне, еріктілігіне

Қарамастан іс-өрекеттердің шығармашылык кайта жасалуыКиялда өзінің заңдарына бағынады және белгілі бір әдістермен жүзеге асады. Жаңа түсініктер санада болған түсініктердің негізіндеанализ бен синтездің арқасында пайда болады. Қиял процесітүсініктсрдің қүрамдас бөліктерге болінуімен және олардың жана үйлесімге бірігуімен, яғни аналитикалыө-синтетикалық сипаталуымен анықталады. Шығармашылық процесс қиялдыи күнделіктіобраздарын қалылтастырудағы механизмдерге сүйенеді.

29.Эмоция түсінігіне толық сипаттама жасап, анықтаңыз.Эмоция адамның психикалық өмірінде ец алгаш пайда болдьі және бала эмоцияның арқасында психикалық омірге беиімдледі. Демек, баланы өлеуметтік айналамен эмоция ғана бірікгіреді. Адамдардыц рухани еміріндегі үят, қуаныш, , т.б. түрлі уайымдар бір-бірін озара орын ауыстьру толықсуын эмоция деп атаймыз. . Эмоция - бүл ерекше психикалық қүбылыс, әсіресе адамдардың уайым түрінде озіне пайдалы әр түрлі құбылыспен мен заттардың субъективті бағалануы . Эмоция адамдарға қоршаған әлемді тануға бағыт-бағдар береді. пайдалы-зияндылығы, негізді-негізділігі.Эмоциялық бағыт-багдар мен рационалды бағыттың ерекшелігін қарастыратын болсақ, мынадай өзгешелікгерді баиқауға болады:арнайы оқытуды талап етпейтін (яғни туа біткен), кемшіліктер жағдайының шектелу мүмкіндіктері нашар түсінбеушіліктер және қысқа мерзіші (жиі тылсым) ырықсыз бағыт бағдарлар. Кез келген адамда пайда болатын эмоция оның негізгі ішкі омірлік сигналы болып табылады және келесі ойы мен әрекетін басқарып бағдарлайды. Мүның анық себептері мен негізін женді ақылмен түсінбеуі мүмкін. Бірақ олардың дөлдігіне сенімді болуы шарт. Түлға деңгейінің ішкі сенімділігі әрқашан да жоғары эмоционалды түрде қалады. Эмоционалдық қүбылыс қүрьшымында үш компонентті көрсетуге болады: пөні, эмоционалды уайым жөне қажеттілік (мотив-түрткілер). Эмоция пөні - адамның өмірінде эмоционалдық уайымдардың тууына байланысты кез келген адамда мәнді қүбылыстардың көрінісі. Олар мынадай болуы мүмкін: емтиханда алған баға, жүмысқа кешігу, табиғат қүбылысы, біреулердің қылығы және ой-пікірлер, т.б. Мүндай мағьшалы уақиғалар мен жағдаяттар эмоциогендік деп аталады. Бүл эмоциогендік жағдайлар кездсй- соқ ойламаған (стихиялық) немесе біреудің көздеген ойынан тууы мүмкін. Уайымдар эмоция пөнінің мазмүнын анықтайды. Эмоционалды уайымдар эмоционалдық қүбылыстардьщ негізгі компонентін қүрайды, яғни адамдардағы эмоциогендік жағдаяттарда кездесетін қақтығыстар түсінбеушілік, шошу, таң қалу т.б. субьективті реакциялар туғызады. Эмоционалдық уайымдарадамдарда ерқашан ырықсыз жөне ырықты саналы түрдс туып отырады. Эмоционалды уайым түрлі деңгейде саналы жөне адамның ішкі рухани әлемін (зейінін, ойлауын, есін, қабылдауын), физиологиялық процестерін (жүрек, қан-тамырлары, тыныс алу, ас қорыту, т.б.) өзгертеді. Қажеттілік эмоционалды қүбылыстың үшінші компонентінКүрайды. Қажеттілік адамның ішкі психологиялық негізі(көрсеткіштері) болып бағаланады. Болып жатқан немесе әтіпкеткен жағдаяттардың мәні - қазіргі жағдайда озскгі қажеттілігімен белгілі бір мөлшерде байланысы қажеттіліктерге кедергі немесе қанағаттандыруға жағдай жасау. Мағыналық әрқашан да кажеттіліктермен белгіленеді. Мағыналық жағдайлардың болмауында эмоция көрінбейді. Мысалы, аш адамда эмоциялык уайымдармен байланысты көп жағдаяттар туындайды. Бірақ та сол жағдаяттар тек тамақ қажегтілігін қанағаттандырғаннан кейін адамға мағынасы мәнсіз болуы мүмкін. Қорьгга айтқанда, эмоционалды уайым адамда мағыналы қажеттіліктерді қанағаттандыру үшін және адамныц өмірлік түрлі жағдаяттарыньщ түрткілеріне субьективті реакция болып қарастырылады. Гүрақсыз әлеуметгік, экономикалық, саяси, экологаялык жағдай өскелең үрпақтың және түлға дамуындағы әр түрлі ауыткулардын өсуінебейімделдендіреді. Біріншіден, зорлық-зомбылық, үрыс-тартыс қажетгіліктерін қанағаттандырмаған жағдайда, криминалды оқиғалар жиі үшырасқаңда адамдарда эмоционалды шиеленісу болады. Екіншіден, әлеуметтік ортадагы жағымсыз, қолайсызоқиғаларды көрсету психикалық денсаулыққа, психи-калық көңіл-күйге, ягни осы өмірге деген қорқыныш, сенімсіздік пайда болады. Мысалы, қоғамда қауіпті жағдай кездескен жағдайда менөзімді осы жағдаймен күресудің әдіс-тәсілдерін, ыңғайын іздестіруім керек.

30. Эмоцияның негізгі түрлеріне салыстырмалы талдау жасаңыз.Көрсеткен қасиеттерін теориялық жағынан есепке алып, эмоцияның формаларын және сансыз коп түрлерін айқындауға болады. Бірақ белгілі, жақсы кейбіреулері ғана жеткілікті суреттелген. Мысалы, американдық психолог К.Изард фундаменталды он эмоциялардың түрлерін көрсеткен.Қызығушьшық-қозу жағдаяттарға сыю, ой-өрісті кенейту, білу, зерттеу ықыласы, біреуге немесе бір нөрсеге әуесқойлық және сезім қүшағында күйзелу. Тиімді, әсіресе, танымдық мотив(түрткі) іс-әрекеттің мағынасына сәйкес және күштілігі жеткі- лікті көрінеді. Қызығушылыққа қарама-қарсы эмоцияны зерігу деп атаймыз. Ол монотондық жағдайда туады. Субъектінің тиістіпәнімен немесе ақпараттармен ерекше қарым-қатынас жәнежаңа жағдаяттармен қақтығысқанда қызығушылық эмоциясыкүшейеді. Таңырқау қызығу эмоциясына жақындау, қарама-қайшылық, ерекшелік жаңа үқсас жағдаяттарда туады. Бірақ тезуақытта өтетін эмоция болып көрінеді. Күшті танымдық мотивретінде көрінеді, соңгы әрекеттерді итермелейді, яғни айқындау,білу, анықтау, көз жеткізу, т.б.Қуаныш эмоциясы адамның мүмкіншіліктерін және негізгітүлғалық қасиеттерін жүзеге асыруда пайда болады. Қоршағанөлеммен және басқа адамдармен, өзімен қанағаттану сезіміменжөне өмірге қанағаттану күйі. Оптимизм жөне мүмкіншілігінкеңейту күштің көбею сезімінен байқалады. Эмоция азабы өмірлік мақсатқа жетуге үмтылысқа кері әсерін тизе отырьш туьщдайды. Азапқа, жеке ар-намысқа тию, адамдардың қорлауы, алаяқтық, қуаныш күйін талдау адам қүндылыктарын келеке етуіне себеп болуы мүмкін. Адамдарға азапка қарысы болып, кек алу мақсаты күш береді. Күшті азап аффектіге жәнеашық күреске айнальш кетуі мүмкін. Бүл жағдайда адамньщ өзівдікбақылауы, саналы түрде басқару мүмкіншілігі шектеледі, тіпті өзәрекетін жоғалтады. Көп жағдайда азап басқа адамдарға қарсыбағытталуы, сондай-ақ ол бағыт өзіне бағытталуы мүмкін. Үялу эмоциясы субъектігйң өзіне, козқарасына, ойьша, түлғалык қасиеттеріне, қатынастарына, сыртқы ерекшелігіне сәйкес емес әрекеттерін жасаған кезде туады. Бүл күйзелісте субъект озш басқалармен салыстырғанда жаман, қолынан ештеңе келмеитін, әлсіз, кішкентай, ешнәрсеге жарамайтын, акымақ, тартьімсыз,

жол болмағандай сезінеді. Оған басқалар оның кемшіліктерінкоріп, жек көретіндей көрінеді. Сондықтан ол басқа адамдарданөзін алшақ үстап, жат жүруге даяр болады. Үялудың жеңіл формасы - қызару. Үялу интеллект жүмысын тоқтатады, адамныңәрекеті мен қылықтарына қатты эсер етеді, сананы жаулап алады. Тулғаны қорганыш механюмдсрі белсенлендіреді. Өмірдегі турлі жағдайлар үялу мен одан адамгершілік деңгейде қүтылу – тұлғалық борыш. Ұялуға қарама-қарсы эмоциялық күй - мақтаныш эмоциясы. Ол моральдық-эстетикалық талаптардьщ жоғары деңгейіңце туындайды. Ол озініц мағьшалыльпъш, артықшылығьш, қүңдыльпъш басқа адамдардан жақсы лебіэдер естіген кезде сезінеді. Үялу мен мақтаныш эмоциясы негізінде адамда өзіне қатысты түрақты дамуы жүреді.Айну эмоциясы субъектінің моральдық-эстетикалық талабына сәйкес смес жагдайларда, объектілерде, қүбылыстарда немесе адамдарда туындайды. Бул адамның қылықтары, ойлары, тілекгері,нақтызаттары, іс-өрекет кемістігі және т.б. Айну эмоциясы сәйкесобъскгіиі озгертуді, жақсартуды, жетіддіруді, жоюды немесе оданалшақ жүруді тудырады. Жек кору эмоциясы айнуға мағынасы үқсас келеді, бірақ өзінің қосымша ерекшелігі бар. Ол сәйкес объектіні өзгертуді, жақсартуды, жетілдіруді, жоюды немесе алшақ жүруді тудырады. Сонымен қатар ол жек корген адамнан немесе топтан озін алшақ устап, озінің артықшылығын, ар-намысын сезінеді. Өзін кінәлау эмоциясында адам озінің кінәсін мойындайды, өзінің оган қатысына немесе шығынға жауалкершілігіне, баскаадамдардың жайсыздығына, жолынъщ болмауына өзін кінәлі сезінеді. Бүл ксздс ол озін-өзі кінәлайды және окінеді (үлгерген жоқпын, істей алмадым, ескерте алмадым, кең пейілдік керсете алмадым және т.б.), көбінесе озінің кінәсін ақтауға тырысады (зардап шегуге комектесу, кешірім өтіну, түсіндіруге тырысу). Түлғаның негізгі кемелдену корсеткіші - ол өзінін, қылығынажауап беру және кінә сезімін сезіну, кінәсін ақтауға тырысу. Қорқыныш эмоциясы адамның түлғалы1ына немесе денебітіміне, оміріне қауіптің тонуі кезінде пайда болады. Қауіп тонудеңгейіне байланысты сенімсіздік жағдай, мазасыздану, жамандықты сезіну, қауіптілігін қамтамасыз ете алмау, каупі, күшті қорқынышты бақылауға келмейтін аффектіге айналуы мүмкін. Адамозінің күштшігін немесе батылдығын осы сезімдерден откенде багалайды.Кез келген адамның озінің қайталанбас эмоционалдық қоры болады. Бүл нақты эмоциялық бейімділікте: қуанышта, қайғыда, қызаруда, кінәні сезуде корінеді. Эмоционалдық таңдауына бапланысты тұлғаның эмоционалдық типтерін анықтауға болады.


mylektsii.ru - Мои Лекции - 2015-2019 год. (0.007 сек.)Все материалы представленные на сайте исключительно с целью ознакомления читателями и не преследуют коммерческих целей или нарушение авторских прав Пожаловаться на материал