Студопедия

Главная страница Случайная страница

КАТЕГОРИИ:

АвтомобилиАстрономияБиологияГеографияДом и садДругие языкиДругоеИнформатикаИсторияКультураЛитератураЛогикаМатематикаМедицинаМеталлургияМеханикаОбразованиеОхрана трудаПедагогикаПолитикаПравоПсихологияРелигияРиторикаСоциологияСпортСтроительствоТехнологияТуризмФизикаФилософияФинансыХимияЧерчениеЭкологияЭкономикаЭлектроника






Ытай бұршағының агробиологиялық және агротехникалық ерекшеліктері




Қытай бұршағы әлемдік жер ауыл шаруашылығындағы ең негізгі ақуызды-майлы дақылдардың бірі. Оны 5 континенттегі 80-нен астам ел өсіруде, жыл сайын оның егілетін жер көлемі 62 миллион гектар (2010 ж). ФАО берген мәліметтер бойынша 1988 жылы қытай бұршағы егілген әлемдік аудан 54,6 млн га, ал одан алынған жалпы өнімділік 92,3 млн т, яғни әлемде барлық егістіктің 73% – Америка құрлығында орналасқан (40 млн га). АҚШ-та қытай бұршағы 23,2 млн га, Азияда – 12,3 млн га егістік егілген. Бұл әлемдегі қытай бұршағы егістігінің 22% жері. Ал Африка мен Еуропа елдерінде бұл дақылға 434 және 1025 млн га жер бөлінген. ТМД елдерінде бұл дақыл 800 млн га жерді алып жатыр, оның негізгі егістігі Ресейдің Приморье, Хабаровск, Краснодар аймағында және Молдавия мен Орта Азия елдерінде егілуде. Ресей мемлекетінде бұл дақылды өсіруге жыл сайын 450-460 мың гектар жер бөлінуде, жалпы жиналған өнім 270-тен 460 мың тонна. Ресейдің Краснодар өлкесі өзінің табиғи-климат жағдайы бойынша бұл дақылды өсіруге қолайлы зона болып табылады, онда соңғы 10 жыл бойы 35-тен 50 мың гектарға осы қытай бұршақ дақылы егілуде. Әлемде қытай бұршағының орташа өнімділігі 1,69 т/га. Ең көп өнімділікті Еуропа елдері алуда – 2,30 т/га, ең төмен өнім Азия мен Африка елдерінде 1,25 және 1,08 т/га алынған.

Қазіргі таңда қытай бұршақ дәнін өте көп мөлшерде өсіретін елдер қатарында – АҚШ, Бразилия, Қытай және Аргентина бар. Әлемде бұл дақылды өсіруге негізгі себеп, оның дәнінің химиялық құрамы болып табылады.

Дәнді бұршақ дақылдарының ішінде өте құндысы – қытай бұршағы. Қытай бұршағы (Glycine) – бұршақ тұқымдасына жататын біржылдық шөптесін өсімдік туысы, бұршақ дәнді, майлы техникалық дақыл. Биіктігі 40-100 см, жапырағы күрделі, үш құлақты келеді, гүлі ұсақ, ақ не күлгін түсті. Сабағы ірі, тік. Жемісі – бұршақ. Қытай бұршағы дәнінде 29-53% ақуыз, 31,5% -ға дейін азотсыз экстрактивті заттар (а.э.з), 3,0-7,0% клетчатка, 4,0-6,0% күл, ал 100 кг дәнінде 130,7 мал азықтық өлшем, 30 % -ға дейін көмірсутегі, 20-32% көміртек, 13-37% май, 20%-ға дейін крахмал болады және негізгі D, E, B, A, C витаминдердің толық жиынтығы бар. Бұл витаминдер негізінен дәннің (көк кезінде) піспеген кезінде көп болады, осы қасиетіне сәйкес әлемде ақуыз көзі ретінде алғашқы орында болып, одан май өндіруі бойынша 1 орынды иемденуде. Қытай бұршақ майы – алдын ала өңделген дәндерінен сығымдалып алынатын май. Басқа өсімдік майларына қарағанда жай кебеді. Сол себептен де тамақ өнеркәсібінен басқа оны бояу, лак краскаларын жасау өндірістерінде, жасанды талшық, линолеум, баспахана бояуларын, желім, пластмасса және басқа да сыр, бояу, сабын, маргарин жасауда, тоқыма өнеркәсібінде және медицинада қолданады.



Сапалық көрсеткіші жағынан қытай бұршақ ақуызы өсімдіктер ақуызымен салыстыру үшін стандарт ретінде қабылданған. Қытай бұршағы – Glycine – әртүрлі мақсатта, кең түрде қолдануға болатын дақыл.



Қытай бұршақ – жылу, жарық, ылғал сүйгіш өсімдік. Вегетациялық кезеңі 75–200 күн. Айқас тозаңданады. Қарашірігі мол қара топырақты жерде жақсы өседі, ал қышқыл, сор, батпақты топырақтарда нашар өседі.

Қытай бұршағы жымығы (шрот) – ұнтақталған түрінде макарон, нан, печенье тағамдарын дайындағанда таптырмайтын қоспа болып есептеледі, ал мал азығы үшін қытай бұршағы жымығының (шрот) құнарлы екендігі белгілі. Қытай бұршағы жымығында 47% ақуыз, ал ұнтақталған ұнында 40% -ға дейін ақуыз болады. Қытай бұршағын шөпке орғанда онда 15% ақуыз, 5,0% май, 38,6% көміртегі, 7,2% күл, 22,3% клетчатка болады. Қытай бұршағы дәнін жинап орып алғаннан кейін оның қалған сабаны малға жұғымды, оның күнжарасының ащылау дәмі бар, сондықтан малдар онысүйсініп жейді. Оның 100 кг пішен шөбінде 51 мал азықтық өлшем және 15 кг қорытылатын ақуыз болады. Жалпы нәрлілігі, қорытылатын протеин мен ақуыз мөлшері жағынан жоңышқа мен люцерн пішен шөптеріне қарағанда артық болады. Қытай бұршақ шөбінде табиғи шөптермен салыстырғанда кальцийдің мөлшері 10 есе бай келеді, 1 кг қытай бұршағында 11,6 г кальций бар. Мал шаруашылығы үшін өте бағалы жемшөп ретінде қытай бұршағының көк балаусасы жатады. Оны жүгерімен, судан шөбімен, сұлымен араластырып сеуіп, малдарға жұғымды, қоректік заттарға бай мал азықтық сүрлем және көк балауса пішен алу үшін өсіреді. Жүгері, судан шөбі және басқа да жоғары өнімді дақылдардың көмірсулары көп болғанымен, оларда ақуыз мөлшері мен минералдық заттар аз болады, сондықтан осы дақылдарды ақуызы көп қытай бұршағымен қосып, араластырып егіп, өте құнарлы жемшөп алуға болады. Дәрілік және мал азықтық шөп үшін өсірілетін қытай бұршағының көк балаусасында оңай қорытылатын, сіңімді, нәрлі каротин мөлшері көп болады.

Өзінің бағалылығы жағынан қытай бұршақ ақуызы өсімдік ақуыздарының ішінде ең жақсысы болып есептеледі. Суда жақсы еритіндігіне байланысты адам ағзасына жақсы сіңіріледі, ал аминқышқылдарыың құрамы жағынан жануарлардың ақуыздарына, атап айтқанда, тауық жұмыртқасының ақуызына өте жақын. Қытай бұршақ дәнін және одан алынатын қосымша өнімдерді мал мен құстың тамақ рационына қосса, жемнің құнарлылығын арттырып, олардан алынатын ет, сүт, жүн сапасын жақсартады. Осыған байланысты соңғы жылдары әлемнің көптеген елдерінде қытай бұршақ дәнін тамақ өнеркәсібінде пайдалану тенденциясы жақсаруда.

Мал етімен салыстырғанда оның ақуызында фосфор қышқылы 2 есе, минералдық заттар 4 есе көп болады. Қытай бұршақ құрамындағы ақуыз негізінен суға ерігіш протеиндерден (72-94% ) тұрады, сондықтан ол ағзаға сіңімді және жеңіл, оңай қорытылады. Мал азығы үшін қытай бұршағы мен одан алынатын өнімдердің құрамында 36,4% шикі протеин, 6,5% май, 32,4% азот емес заттар, 5,24% шикі клетчатка және 5,64% күл болады. 100 кг мал азықтық қытай бұршақ шөбінде 51 азық өлшемі және 51 кг сіңімді протеин, ал 1 ц оның дәнінде 137 азықтық өлшем және 96 кг сіңімді протеин болады.

Температура өскен сайын қытай бұршақ дақылының фотосинтетикалық көрсеткіштері өсіп, 25-30°С максимум мәнге ие болады, ал температура бұдан артқанда фотосинтез интенсивтілігі төмендей бастайды. Қытай бұршағының қуаңшылыққа төзімділігі өсімдіктің өсіп-даму фазасына және жаздың екінші жартысында түсетін атмосфералық ылғалға, өсірілетін сорттың биологиялық ерекшелігіне және топырақ түріне байланысты әртүрлі болуы мүмкін. Қытай бұршағы әсіресе, гүлдеу және дәнді қалыптастыру фазасында қуаңшылыққа өте сезімтал. Гүлдеу кезеңінде ылғалдың тапшылығы мен жоғары температура дәннің қалыптасуын тежеп, жалпы алынатын өнімді кемітеді.

Өзінің даму фазасында ылғалмен оптималды қамтамасыз етілген қытай бұршағы күндізгі пайда болатын жоғары 33-35°С-қа дейінгі температураға шыдап, жақсы өнім бере алады. Қытай бұршағы – жарықты, ылғалды жақсы көретін қысқа күндік дақыл. Оңтүстікте өсетін қытай бұршақ сорттарының гүлдеу уақыты созылып, дамуы кешеуілдеп, өте қуатты вегетативтік массасы пайда болып, жалпы вегетациялық кезеңі ұзарады. Сондықтан қытай бұршағын өсіру үшін, нақты зона жағдайына, күннің ұзақтығы мен жарықтың жоғары интенсивтілігіне бейімделген сорттарды пайдаланып өсіру қажет. Күннің жарықтығы жетпеген жағдайда қытай бұршағының төменгі жапырақтары сарғайып түсіп қалады. Ал бұл жалпы өнімнің кемуіне әкеліп соғады. Жарық, әсіресе, өсімдіктің төменгі ярусындағы жапырақтарға қажет, себебі бұршақтың көптеген ассимиляциялық аппараттары осы жерде шоғырланған. Жарықтың түсуі кеміген сайын өсімдіктің бойы ұзарып, салмағы мен дәннің ірілігі азаяды.

Қытай бұршағы ылғалға өте көп талап қояды. Бұршақ дәнінің бөртуі мен дәннің қалыпты өсуі үшін оның массасына 130-160 %-ға дейін су қажет. Қоршаған ортаның жағдайына байланысты қытай бұршағының транспирациялық коэффициенті 400-ден 700-ге дейін өзгереді. Жер бетіндегі мүшелері жай өсіп, тамыр жүйесі қуатты дамыған жағдайда қытай бұршағы өзінің гүлдеу фазасына дейін ылғал жетіспеушілікке шыдамды келеді. Бірақ гүлдеу мен дәннің пісу фазасында ол ылғалдың жетіспеушілігінен қатты зиян шегеді. Гүлдену фазасында жетіспеген ылғалдың мөлшерін, оның басқа фазаларындағы ылғалдың мол болуымен қамтамасыз ете алмайды. Қытай бұршағы қалыпты өсіп-дамуы үшін ең ыстық (маусым, шілде, тамыз) айларда 300-350 мм ылғал мөлшері жеткілікті, ал осы үш айдағы ең төменгі ылғал мөлшері 75 мм-ден кем болмауы керек.

Өсімдіктің қалыпты өсуі тек репродуктивті мүшелердің қалыптасуы үшін топырақ ылғалы шектік далалық ылғал сыйымдылығының 80-100 % құрауы қажет. Қытай бұршағының ылғалдылықты ең қажет ететін кезеңі, яғни критикалық кезеңі – дәннің қалыптасу фазасына сәйкес келеді. Сондықтан гүлдену фазасы кезіндегі ылғалдың жетіспеушілігі және дәннің қалыптасуы барысында ылғалдылықтың жеткілікті болуы бұл дақылдан орташа есеппен жақсы өнім алуға болады. Керісінше, гүлдену фазасында ылғал жеткілікті болып, дәннің қалыптасуы кезеңінде қуаңшылық болса, онда қытай бұршағының өнімі өте төмендейді.

Гүлдену кезеңі мен дәннің толысу кезеңінде топырақтың ылғалы қытай бұршағы үшін ауаның салыстырмалы ылғалдылығымен сәйкес келетін болса және осы кезеңде ауа құрғақ болса (ауаның салыстырмалы ылғалдылығы 30-40%), онда қытай бұршағының гүлі мен түйінінің 70%-ға дейіні түсіп қалады.

Қытай бұршақ сүті – дақылдың бұршағынан жасалады. Қытай бұршағы сүтін үй жағдайында дайындауға болады, ол үшін қытай бұршағы ұнына мұздай су құйып, араластырып, 60°С-қа дейін 1 сағат қыздырып, кейін тығыз мата арқылы сүзгіден өткізеді. Дайын болған қытай бұршағы сүтінде 5% дейін кепкен заттар, 3-4% ақуыз, 0,5% май және 0,2% күл болады. Қытай бұршақ протеинінің өзінің нәрлілігі – жұғымдылығы жағынан сүт казейнінен қалыспай ағзада жақсы сіңіріледі. Қытай бұршақ сүті бағалы азықтық өнім болып табылады. Оның сиыр сүтінен еш айырмашылығы жоқ, кулинарияда кеңінен қолданылады. Одан түрлі йогурт, коктейльдер жасайды, әртүрлі соустар, ірімшік, айран, қаймақ, қымыз дайындауда пайдаланылады. Көптеген сорттары сиыр сүтінің құрамында бар қосымша кальций мен В12 дәруменімен құнарландырылғандықтан ағзаға тез әрі жеңіл сіңіріледі. Сиыр сүтінен айырмашылығы құрамында май аз мөлшерде болады және адам ағзасына пайдалы органикалық зат изолафон болады. Сондай ақ, бұл сүт құрамында галактоза кездеседі және оны галактоземиямен ауыратын емшектегі балаға қосымша тағам ретінде беруге болады.

Өнеркәсіптік жағдайда алынған қытай бұршағы сүтін нан мен бисквит дайындауда қолданады. Сүт – жұмыртқаны 100 %-ға дейін алмастыра алады, майонез, маргарин алуда, кондитерлік тағамдар мен мармелад, конфет, вафель, печенье, пряниктер; сүт тағамдары – ірімшік, сыр, йогурт, балмұздақ, т.б. жасауда пайдаланылады және колбаса құрамына енгізіліп, сосиска құрамындағы етті алмастыра алады.

Көптеген елдер (Жапония, Корея, Үндістан) қытай бұршағының піспеген көк дәнінен әртүрлі тағамдар жасайды. Өнеркәсіп өнімдерінің 400-дей түрлері тек қытай бұршағынан шығарылады. Мысалы, қытай бұршағы ақуызынан жасанды жүн, пластмасса, клей, маргарин майы, лецитин сияқты текстиль, медицина, т.б. өнеркәсіп орындарында қолданылатын заттар жасалады. Сол себепті қытай бұршағын көптеген елдер техникалық дақыл деп те атаған. Сонымен қатар қытай бұршағы – қымбат, жұғымды мал азығы.

Қытай бұршақ еті – майсызданған қытай бұршақ ұнынан жасалатын әдеттегі етті алмастырушы болып табылады. Құрамында майы аз, ақуызға бай тез әзірленетін тағам. Негізінен вегетариандық асханада қолданылады. Егер еттің құрамына дәмдеуіш қосса, әдеттегі ет секілді дәмі кіреді. Ет жемейтін адамдар көбіне, қытай бұршақ етін пайдаланады. Дүкендерде арнайы кептірілген түрлері де сатылады. Сақталу мерзімі бір жыл. Құрамында ақуыз 52 г, май 1 г, көмірсу 17,6 г болады.

Етпен салыстырғанда қытай бұршақ ақуызы минералдық заттарға 4 есе және 2 есе фосфор қышқылына бай келеді. Қытай бұршақ ұнында етке қарағанда ақуыздың мөлшері көп болғандықтан, оны етпен араластырып, әртүрлі шұжық құрамы мен басқа да еттен жасалатын өнімдерге 20%-ға дейін қосады. Бұршақ дақылдарының дәні – ет орнына жүретін бірден-бір бағалы тағам.

Қытай бұршағынан жасалған өнімдер фармакологияда, кондитерлік және нан өнімдерін шығаратын өндірістерде, кофе, шоколад, консерві және әртүрлі сорпалық суррогаттарды өндіруде қолданады.

Арнайы зерттеулер мен химиялық анализ нәтижелері қытай бұршағын сығып, май алынғаннан кейін қалған қалдық сығынды мен шрот жоғары ақуызы бар азық ретінде ірі қараға, құс пен шошқаға беріледі. Онымен азықтанған сиырдың сүт беру мөлшері көбейіп, шошқа мен ірі қара малдардың салмақтары тез өседі.

Қытай бұршағы өте маңызды агротехникалық рөл атқарады. Ол тамырындағы түйнек бактериялары арқылы атмосферадағы ауадан азотты сіңіріп, топырақ құрамын органикалық заттарға байытады, яғни 1 га топырақта 100 кг дейін азот жинақтайды, бұл топыраққа 20 тонна органикалық тыңайтқыш бергенмен бірдей. Қытай бұршағы топырақтағы өтетін биологиялық үдерістерді жақсартып, топырақтың ферментативті активтілігін күшейтіп, қоректік заттардың өсімдікке сіңірілуін, азоттың балансын жақсартады. Сонымен қатар нашар еритін фосфатты сіңімді түрге айналдырып, топырақтың құнарлығын арттырады және қытай бұршағының басқа да өсірілетін дақылдарға жақсы алғы дақыл екендігін дәлелдейді. Бұршақ тұқымдас дақылдардың осы ерекшелігі топырақтың құнарлығын арттырып, келесі себілетін дақылдардың өнімін, құрамындағы ақуыз сапасын жақсартуға жағдай туғызады.

Агротехникалық жағынан алғы жақсы дақыл ретінде танылғанымен қатар топырақтың терең қабаттарында ылғал қорын қант қызылшасы, күнбағыс, люцерна дақылдарына қарағанда үнемді жұмсаумен қатар, егінді жинап алғаннан кейін топырақты өңдеудің аз шығынымен және арамшөптерден таза болуымен ерекшеленеді.

Егіндік шаруашылығында биологиялық азотты кең түрде пайдалану энергия шығындарын азайтып, материалдық ресурстарды үнемдеп, қоршаған ортаның азот тыңайтқыштарының өнімдерімен ластануын азайтады. Қытай бұршағының биологиялық ерекшелігі оның Rhizobium түйнекті бактерияларының симбиоздық қабілеті. Симбиоздық эффективтілігі Rhizobium штаммының генетикалық табиғаты мен қытай бұршағының биологиялық біркелкілігіне байланысты болады, нәтижесінде екі ағзада организмге пайдалы, яғни бактериялар өсімдіктен көмірсуларды және басқа да оның қосылыстарын алса, ал өсімдік бактериядан атмосфералық азотқа ие болады. Қытай бұршағы дақылын өндірістік жағдайда өсіріп, оның өнімдерін өңдеп, май мен оның қалдық өнімдерін алу – азықтық, жемшөптік ақуыз мәселелерін шешуге көмектеседі.

Сондықтан Қытай бұршағы рентабельділігі жағынан жоғары дақылға жатқызылып, оны өңдеу, әртүрлі азықтық тағамдар мен жемшөпке қосса, одан келетін пайданы біршама рет өсіреді. Дәнді дақылдарға қарағанда, қытай бұршағы жоғары ақуыз мөлшеріне ие бола отырып, алмастырылмайтын аминқышқылдарының барлық комплексіне ие, сондықтан оның нәрлілігі – жұғымдылығы жағынан өте бағалы өсімдікке жатады. Қытай бұршағында дәнді дақылдарға қарағанда, лизин мөлшері 10 есе, ал жүгеріге қарағанда 9 есе, бидайға қарағанда 3,5 есе артық, метионин және цистин 7 есе жүгері мен күрішке қарағанда, бидайдан 4,3 есе артық. Осындай мөлшерде басқа да алмастырылмайтын аминқышқылдары артық. Сондықтан біржылдық дәндік бұршақ дақылдары, жемге ақуыздық қоспа ретінде қосылып қолданылады.

Қытай бұршақ өнімдерін өңдегеннен кейін алынған өнімдер саны 400-ден асады, олардың ақуызтары мен майлары 1000-нан астам тағамдық өнімдерде қолданылады.

Қытай бұршағы әртүрлі топырақтарда өсе береді, оны батпақты жерлерде де өсіруге болады. Ауыр балшықты топырақта қытай бұршақ дақылының өскіні қиналып, зорға шыққанымен, әсіресе, жауынды ауа райынан кейін, соған қарамай ауыр балшықты топырақтарда, басқа дақылдарға қарағанда жақсы өседі. Бұл өсімдікке сортаңданған, батпақтанған және қышқыл топырақтар жарамайды. Қытай бұршағы топырақтың реакциясы PH – 6,5-7,0 аралығында болғанда жақсы өседі.

Топырақтың құнарлылығының көрсеткіші, оның механикалық құрамы және топырақты өңдеу тереңдігі, ылғал жетіспеушілік жағдайында қытай бұршақ дақылының өніміне өте қатты әсер етеді. Құрылымы төмен, аз тереңдікке өңделген топырақ қабатына қуаңшылық құнарлы, ылғал өткізгіштігі жақсы топырақтарға қарағанда өте күшті әсер етеді. Сондықтан қытай бұршағы үшін жоғары құрылымды, ылғал сыйымдылығы көп, тамыр дамуы қуатты, жоғары құнарлы, жылжымалы минералдық элементтердің оптималды қоры бар, тез жылитын, гумусқа бай, бейтарап реакциясы топырақ ортасы қолайлы болады.

Өте құнарлы көк балауса жемшөп ретінде қытай бұршағын жүгерімен, судан шөбі және басқа да дақылдармен аралас сеуіп өсіргенде өте жоғары нәтижелерге жетуге болады. Жемшөп ретінде қытай бұршағының сабанын пайдаланады. Оның құрамында 4,6% ақуыз, 1,7% май қалады.

Сонымен қатар, қытай бұршағы агротехникалық маңызы зор өсімдік, өзінен кейін масақты дәнді дақылдарды егуге әбден қолайлы, тіптен, пардың орнына таптырмайтын дақыл. Қытай бұршақ өсіп-өну кезеңінің ұзақтығына, дәнінің үлкенді-кішілігіне қарай, жапырақтарының орналасу өзгешеліктеріне, өсімдік формасына, биіктігі, жалпақ-жуандығына қарай: 1. Корейлік; 2. Маньчжуриялық; 3. Қытайлық; 4. Үндістандық түрге бөлінеді.

Жалпы Қазақстандағы сорттарының түпкі тегі маньчжуриялық болып келеді


.

mylektsii.ru - Мои Лекции - 2015-2019 год. (0.008 сек.)Все материалы представленные на сайте исключительно с целью ознакомления читателями и не преследуют коммерческих целей или нарушение авторских прав Пожаловаться на материал