Студопедия

Главная страница Случайная страница

КАТЕГОРИИ:

АвтомобилиАстрономияБиологияГеографияДом и садДругие языкиДругоеИнформатикаИсторияКультураЛитератураЛогикаМатематикаМедицинаМеталлургияМеханикаОбразованиеОхрана трудаПедагогикаПолитикаПравоПсихологияРелигияРиторикаСоциологияСпортСтроительствоТехнологияТуризмФизикаФилософияФинансыХимияЧерчениеЭкологияЭкономикаЭлектроника






Нахв (грамматика) 1 страница




Морфология (сарф)

Әріптердің өзгеруін және соған сәйкес сөз мағыналарының да өзгеруін қарастыратын тіл білімінің саласы морфология (сарф) деп атаалады. Мысалы, морфология бір түбірден бірнеше туыстас сөздердің жасалуын, туыстас сөздердің формасын (қалып, уәзн) және мағынасын түсіндіреді. Сондай-ақ сарф сөздердің идғамға (ассимиляция, дыбыстардың үндесуі) және эълалға («әлсіз» әріптерді қолдану) байланысты өзгерістерін де айқындап түсіндіреді. Нахв (грамматика) морфологиядан кейін оқылады.

Нахв (грамматика)

Сөздерден сөйлем жасалу жолдарын, сондай-ақ сөйлемдегі сөздердің қосымшаларын зерттеп түсіндіретін тіл білімінің саласы грамматика (нахв) деп аталады. Грамматиканың мақсаты дұрыс сөйлеуге және араб тіліндегі кітаптарды оқығанда, сөз мағынасын дұрыс түсінуге үйрету болып табылады. Араб тілінде сөздердің қосымшалары үнемі бірдей бола бермейді. Мысалы, رَأَى زَيْدٌ/ Зәйд көрді; رأَيْتُ زَيْداً/ мен Зәйдты көрдім және نَظَرْتُ إِلى زَيْدٍ мен Зәйдқа қарадым деген сөйлемдерде Зәйд сөзінің қосымшасы (соңғы әріптің қосымшасы – ауд.еск.) үш рет өзгерді. Сөздің қосымшасы өзгерсе, соған сәйкес, оның мағынасы да өзгереді. Айталық, رَأَى رَأَى زَيْدٌ بَكْرًا, деген сөйлемде Зәйдтың Бәкірді көргендігі сөз болып отыр. Бірақ رَأَى زَيْدًا بَكْرٌдеген сөйлемде Бәкірдің Зәйдты көргендігі айтылған.

Сөздерден сөйлем құраудың өзіндік ережелері бар. Сөйлемді ережесіз, қалай болса солай құрағанда, оның мағынасы түсініксіз болатыны сияқты ережесіз сөйлей салған адамның ойы да түсініксіз болып шығады. Мысалы, إِنَّ زَيْدًا جالِسٌ فِى الْحَدِيقَةِ деген сөйлемде Зәйдтың бақшада отырғандығы айтылып отыр. Алайда егер біз: زَيْدًا فِى جالِسٌ اَلْحَدِيقَةِ إِنَّдеп айтсақ, онда ештеңе түсініксіз болып шығар еді.



Сөйлем құрау ережелері және сөйлемдегі сөздердің қосымшаларының ережелері грамматикада қарастырылады.Грамматиканы оқуды бастаудан бұрын араб тілінде неше сөз табы бар екендігін және әр сөз табына арналған арнайы ережелерді біліп алу қажет. Соған байланысты бұл кітапта алдымен сөз таптары түсіндіріледі.

2-§. Лафз және кәлима

Лафз لَفْظٌ)) кез келген бір сөз деген мағынаны білдіреді. Ал кәлима (كَلِمَةٌ) мағынасы бар сөз дегенді білдіреді. Мағынасыз сөз кәлима деп аталмайды, жай сөз деп аталады. Араб тіліндегі мағыналы сөздер үш түрге бөлінеді: Œ/ اسمисм (есім сөздер: зат есім, сын есім, есімдік, есімше т.б.)* فعل/ феъл (етістік)* Žادات/ адат (сөз алды шылауы (предлог), демеулік; грамматикаға қатысты көптеген кітаптарда бұл сөз табы хуруф деп те аталады.).



Œ Исм (есім сөз) – бір нәрсенің атауын білдіретін мағыналы сөз. Мысалы: زَيْدٌ ؛ رَجُلٌ ؛ إِنْسَانٌ ؛ فَرَسٌ ؛ حَيْوانٌ ؛ حَجَرٌ.

 Феъл (етістік) – өткен шақта жүзеге асқан, осы шақта жүзеге асып жатқан немесе келер шақта жүзеге асатын амал-әрекет, іс-қимылды білдіретін мағыналы сөз. Мысалы:

فَتَحَ /ашты* مَا فَتَحَ /ашпады; يَفْتَحُ /ашады; لاَ يَفْتَحُ /ашпайды; لِيَفْتَحْ /ашсын لاَ يَفْتَحْ /ашпасын اِفْتَحْ /аш; لاَ تَفْتَحْ /ашпа.

Ž Адат (сөз алды шылауы (предлог), демеулік) - өзіндік жеке мағынасы жоқ, тек басқа сөздермен тіркесіп қана жұмсалатын сөз. Мысалы:بِـِ ،لـِ ، كـَ ، مِنْ ، إِلى ، فِى.

Араб тілінде етістік пен сөз алды шылауынан басқа сөздердің барлығы исм болып саналады. Мысалы:فَتْحٌ ؛ فاتِحٌ ؛ مَفْتُوحٌ ؛ فَتَّاحٌ ؛ أَفْتَحُ ؛ مَفْتَحٌ ؛ أَنْتَ ؛ مِفْتاحٌ ؛ خَمْسَةٌ ؛ هُوَ ؛ هَذَا ؛ الَّذِى ؛ لَيْلٌсөздерінің барлығы исм болып табылады.

3- §. Исмнің түрлері

Исм (есім сөз) – бір нәрсенің атауын білдіретін мағыналы сөз. Исмдер 8 түрлі болады: اسم ذات- исми зат (зат есім); ‚اسم صفت- исми сифат (сын есім); ƒاسم وصف- исми васф (етістік негізді зат есім); „اسم ظرف- исми зарф (үстеу); …اسم عدد- исми адад (сан есім); †اسم ضَمِير- исми замир (жіктеу және тәуелдеу есімдіктері); ‡اسم اشارة- исми ишара (сілтеу есімдігі); ˆاسم مَوْصول- исми мавсул (қатыстық есімдік).

Исми зат (зат есім)– белгілі бір заттың атын білдіретін сөз. Мысалы, زَيْدٌ ؛ رَجُلٌ ؛ إِنْسانٌ ؛ فَرَسٌ ؛ حَجَرٌ ؛ بَغْدادٌ. Исми зат екі топқа бөлінеді: Œاسم عامи اسم خاص. Исми хас (жалқы есім) – тек бір затқа ғана (немесе кісіге) тән зат есім. Мысалы: زَيْدٌ ؛ أَحْمَدُ ؛ زَيْنَبُ ؛ بَغْدادٌ ؛ دَجْلَةٌ.

Өз құрамында көптеген заттардың атауын қамтитын зат есімдер исми ом (жалпы есім)деп аталады. Мысалы:رَجُلٌ ؛ إِنْسانٌ ؛ فَرَسٌ ؛ حَيْوانٌ ؛ بَلْدَةٌ ؛ نَهْرٌ.Кейде жалқы есімдер алам (عَلَمٌ),деп, ал жалпы есімдер исми жинс (اِسْمِ جِنْس) деп аталады.

4- §. Исми хас عَلَمٌ))

Алам екі түрге бөлінеді: Œعَلَمِ مُرْتَجَلْи عَلَمِ مَنْقُول.

О бастан белгілі бір нәрсені атау үшін арнайы жұмсалатын аламдар алами муртажалдеп аталады. Мысалы, غظفان ؛ عِمْرانٌ ؛ فَقْعَسٌ.

Алғашқыда басқа мағынада қолданылып, кейінірек белгілі бір заттың атауы болған аламның түрі алами мәнқульдеп аталады. Мысалы,نَاصِرٌ ؛ غَالِبٌ ؛ طَاهِرٌ ؛ مُقِيمٌ.

Алами мәнқульдің кейбіреулері:

Œ Исми жинстен алынады. Мысалы,حَيْدَرٌжәне جَعْفٌَ. Олар негізінде шағын арық және арыстан деген мағынада қолданылады.

 Исми сифаттан алынады. Мысалы:

عارِفٌ ؛ مَحْمُودٌ ؛ حَمّادٌ ؛ أَحْمَدُ ؛ حَسَنٌ.

Ž Исми масдардан алынады (тұйық етістік; етісік негізді зат есім – ауд. еск.). Мысалы:عرفانٌ ؛ رشاد ؛ صلاح ؛ فضل ؛ هِدايَةٌ ؛ مِدْحةٌ.

 Исми маканнан алынады. Мысалы, مَظْهَرٌ ؛ مَشْهَرٌ ؛ مَسْقطٌ .

 Исми алаттан алынады. Мысалы: مِفْتاحٌ ؛ مِنْهاجٌ ؛ مِصْباحٌ.

‘ Етістіктен алынады. Мысалы: شَمَّرَ ؛ يَزِيدُ ؛ يَشْكُرُ ؛ يَنْبُعُ.

’ Басқа тілдерден (ажам) алынады. Мысалы:إِبْرَاهِيمُ ؛ يَعْقُوبُ ؛ إِسْكَنْدَرُ ؛ سُلَيْمَانُ.

“ Екі сөздің тіркесуіен жасалады. Мысалы:

عَبْدُاللهِ ؛ عَبْدُالرَّحْمن ؛ مُحَمَّد أَحْمَد ؛ شَمْس قَمَر ؛ خَضْرَمَوْتِ ؛ بَعْلَبَّكَّ.

Кісі есімі, лақап және куния

Адамға берілітеін бірінші ат (есім) алам деп аталады. Мысалы: أَحْمَدُ ؛ هارُونُ ؛ جَعْفَرُ.Кісіні мақтау немесе сыйлау үшін қолданылатын есімнен кейін (немесе оның орнына) келетін алам лақап деп аталады. Мысалы: اَلْهادى ؛ اَلرَّشِيدُ ؛ اَلصّادِقُ.

اِبْنُ ؛ أُمُّ ؛ أَبُو деген сөздердің көмегімен жасалған алам куниядеп аталады. Мысалы: اَبُو الْقاسِمِ ؛ اَبُو بَكْرٍ ؛ اَبُو حَنِيفَةَ ؛ اِبْنُ عَبّاسٍ . Қағида: есім ретінде қолданылған аламдарға ال»» қосылмайды.

Мысалы: الْزَّيْدُ الْبَكْرُ ؛ الْعُمَرُ ؛ والْمَرْيَمُ деп қолдануға болмайды. Алайда, шын мәнінде, кейде«ال»масдар немесе исми сифат болып келген аламдарға қосылады. Мысалы: . الرشاد ؛ الفضل ؛ الحارث ؛ الحسن ؛ الحسين ؛ العباس

Лақап болып келген аламдарға ال қойылады.

Мысалы: اَلرشيد ؛ الهادى. Оның сыртында «ال»екілік (тасния) және көпше түрдегі аламдарға қойыла береді. Мысалы:

الزيْدانِ ؛ الزيْدُونَ ؛ البَكْرَانِ ؛ البَكْرُونَ ؛ المَرْيَمانِ ؛ المَرْيَماتُ.

)اسم عام (اسم جنس §-5

Исми жинс – белгілі бір заттар тобын, яғни көптеген заттарды жалпылап атау үшін қолданылатын исми зат екендігі бізге белгілі. Мысалы, رَجُلٌ (кісі). Исми жинс құрамындағы заттардың атаулары исми жинстің фарды деп қаралады (яғни фардтардан исми жинс құралады – ауд. еск.). Мысалы,رَجُلٌ- исми жинс, ал زَيْدٌ ؛ بَكْرٌ ؛ عَمْرٌوдегендер رَجُلٌ сөзінің фардтары.

مُعَرَّفٌ وَ مُنَكَّرٌ

Исми жинс екі түрде қолданылады: 1) кейде «ال» артиклімен қолданылады, 2) кейде «ال»-сіз қолданылады. Құрамында «ال» артиклі бар исми жинс муъарраф (белгілі форма)деп аталады. Құрамында «ال» артиклі жоқ исми жинс мунаккар (белгісіз форма)деп аталады. Муъаррафтар белгілі бір нақты затты атау үшін қолданылады. Мысалы, الرَّجُلُ غَنِيٌّ ؛ الْفَرَسُ صَغِيرٌдеген сөйлемдердегі الرجلжәне الفرسсөздері белгілі бір адамды және белгілі бір атты білдіреді. Кейде муъарраф исми жинстің белгілі бір нақты затты анықтау мақсаты көзделмейді. Мысалы,

الرَّجُلُ أَقْوَي مِنَ الْمَرْأَةِ ؛ الْفَرَسُ أَحْسَنُ مِنَ الْحِمَارِ

деген сөйлемдердегі الرجلжәнеالفرسсөздері ер атаулы және жылқы атаулы деген мағыналарды береді. Кейде муъаррафтың көпше түрі жалпылап атау үшін қолданылады. Мысалы, الرِّجَالُ أَقْوِيَاءُ ؛ اَلأَفْرَاسُ حِسَانٌдеген сөйлемдердегі الرجالжәне الأفراسсөздері барлық адамдар және барлық жылқылар дегенді білдіреді.

Мунаккар, әдетте, белгісіз бір затты атау үшін қолданылады. Мысалы, رَجُلٌжәне فَرَسٌ дегендер қандай да бір кісі және жылқыны (әйтеуір бір адам және жылқы) білдіреді.

Қағида: Муъарраф исми жинстер ешқашан танвинмен аяқталмайды.Мысалы, الْفَرَسٌжәне الرَّجُلٌ деп қолдануға болмайды.

اسم صفت .§ -6

Бір заттың (немесе кісінің) сапасын білдіру үшін қолданылатын сөздер исми сифат (сын есім). Мысалы:

عَالِمٌ؛ مَعْلُومٌ؛ عَلاَّمٌ؛ اَعْلَمُ؛ حَسَنٌ؛ بَغْدَادِيٌّ.

Морфология саласында сөз болған исми фаъил (негізігі етіс есішесі), исми мафъул (ырықсыз етіс есімшесі), исми фаъъал (төмендегі еск. қараңыз), исми тафзил (көп қайталана жасалатын амал-әрекетأَفْعَلُ, فُعْلَى) және сифати мушаббаха, сондай-ақ قَزَانِيٌّ және بَغْدَادِيٌّ сияқты исми мансубтардың барлығы да исми сифат болып есептеледі. (ауд.еск.: فِعَالَةٌ қалыбында жасалған етістік негізді есімдер, көбінесе, кәсіп немесе мамандықты білдіреді. Мысалы, كِتَابَةٌ – жазу, хатшылық. Кісілерді қызметтері бойынша атау үшін فَعَّالٌ қалыбы қолданылады طَحَّانٌ-диірменші. Б.З. Халидовтың «Учебник арабского языка» кітабынан. ). Исми макан және исми заман масдардан (етістік негізді зат есім) жасалған болса да, исми сифатқа емес, исми затқа жатқызылады. Өйткені исми сифат мағыналары етістік мағыналарына ұқсас, сондықтан олар кейде шибхи феъл (етістікке ұқсас) деп те аталады. Исми сифаттың сөзжасамы мен қалыптары морфологияға арналған кітаптарда айтылған. Исми сифат көбінесе мавсуф сөздерден (анықталушы сөзден) соң келеді де, мавсуфты анықтау және атау үшін қолданылады.

Қағида: исми сифат тегі мен түрінде (жекеше, екілік немесе көпше) әрқашан мавсуфқа сәйкес келеді. Мысалы :

жәнеالرَّجُلُ الْعَالِمُ ؛ الرَّجُلاَنِ الْعَالِمَانِ ؛ الرِّجَالُ الْعُلَمَاءُ

الْمَرْأَةُ الْعَالِمَةُ ؛ الْمَرْأَتَانِ الْعَالِمَتَانِ ؛ النِّسَاءُ الْعَالِمَاتُ.

(اسم وصف) مصدر

Бір істі жасау немесе бір күйде болу мағынасында келетін исмдар исми васф (етістік негізді зат есім)деп аталады. Мысалы:الضَّرْبُ ؛ الْجُلُوسُжәне الْفَتْح ُ .

Араб тілінде қалыптар (уәзн, формула) өте көп. Морфоология бойынша жазылған кітаптарда 70 шақты масдардың (түбір сөздер, етістік негізді зат есімдердің)қалыптары келтірілген. Масдарлардың түрлері морфологияда айтылды.

اسم ظرف

Қимыл-әрекеттің белгілі бір мезгілде немесе мекенде орындалғанын көрсететін сөздер исми зарф (үстеу; пысықтауыш қызметін атқарады) деп аталады. Мысалы, مَتَيжәне أَيْنَ.

Амал-әрекеттің жасалу мезгілін білдіретін исми зарф зарфи заманий (мезгіл пысықтауышы). Мысалы, مَتَى ؛ أَيَّانَ ؛ الْيَوْمَ ؛ غَدًا ؛ أَمْسِ ؛ قَبْلُ ؛ بَعْدُ.

Амал-әрекеттің жасалу орнын, мекенін білдіретін исми зарф зарфи маканий (мекен пысықтауышы). Мысалы, أَيْنَ ؛ أَنَّى ؛ هَاهُنَا ؛ هُنَالِكَ ؛ ثَمَّ ؛ بَيْنَ بَيْنَ ؛ حَيْثُ .

اسم عدد .§ -7

Заттың санын немесе мөлшерін білдіретін сөздер (калималар) исми адад (сан есім). Мысалы,

1 -وَاحِدٌ ؛2 -اِثْنَانِ ؛3 -ثَلاَثَةٌ ؛4 -أَرْبَعَةٌ ؛5 -خَمْسَةٌ ؛6 -سِتَّةٌ ؛7 -سَبْعَةٌ ؛8 -ثَمَانِيَةٌ ؛9 -تِسْعَةٌ ؛10-عَشْرَةٌ ؛20 -عِشْرُونَ ؛30 -ثَلاَثُونَ ؛40 -اَرْبَعُونَ ؛ 50 - خَمْسُونَ ؛ 60 - سِتُّونَ ؛ 70 - سَبْعُونَ ؛ 80 - ثَمَانُونَ 90 - تِسْعُونَ ؛ 100 - مِائَةٌ ؛ 1000 - أَلْفٌ ؛ 100000 - مِائَةُ أَلْفٍ ؛ 1000000 - أَلْفُ أَلْفٍ.


mylektsii.ru - Мои Лекции - 2015-2019 год. (0.014 сек.)Все материалы представленные на сайте исключительно с целью ознакомления читателями и не преследуют коммерческих целей или нарушение авторских прав Пожаловаться на материал