Студопедия

Главная страница Случайная страница

КАТЕГОРИИ:

АвтомобилиАстрономияБиологияГеографияДом и садДругие языкиДругоеИнформатикаИсторияКультураЛитератураЛогикаМатематикаМедицинаМеталлургияМеханикаОбразованиеОхрана трудаПедагогикаПолитикаПравоПсихологияРелигияРиторикаСоциологияСпортСтроительствоТехнологияТуризмФизикаФилософияФинансыХимияЧерчениеЭкологияЭкономикаЭлектроника






Бұқаралық шаралардың түсінігі және түрлері.




Бұқаралық шаралардың сипаттамасы.

 

Бұқаралық шара дегеніміз «Көпшілікке арналған шаралар» ұғымы мен термині «жаппай әрекет» деген сөзден шыққан – яғни халықтың үлкен көпшілігі қатысатын көпшілікке арналған жаппай оқиға. [16, 216 б.]

Осы ұғымға «манифестация» - бір нәрсені табу , көрсету, жариялау, мысалы: патриоттық сезімдерді ; көпшілік алдында – жаппай сөз сөйлеулер, шерулер ұғымы жақын түседі.

Келтірілген анықтамаларда көпшілікке арналған шаралардың ұйымдастыру-құқықтық аспектілеріне ерекше назар аударылады. Осы анықтамаларда құзіретті мемлекеттік органдардың немесе қоғамдық ұйымдардың белсенді әрекеттер жүргізуін міндетті түрде ұйымдастыруға немесе санкция беруге тікелей сілтеме жасалады.

Сол анықтамада көпшілікке арналған шара – бұл өз еркін білдіруді, өзінің құқықтары мен еркіндіктерін , заңды мүдделерін қорғауды , экономика, саяси, әлеуметтік –мәдени және басқа да материалдық және рхани салалардағы қажеттіліктерін қанағаттандыруды көзделген адамдардың үлкен көпшілігінің (топтардың) белсенді әрекеттерінің ұйымдастырылған , санкция берілмеген нысаны деп атап өтеді. [21 , 48 б.]

Осы анықтамада көпшілікке арналған шараның жоғарыда белгіленген негізгі белгілері бар , бірақ бұл жерде ең бастысы көпшіліктің немесе топтардың әрекеттерінің , бәрінен бұрын , жариялық, әлеуметтік белсенділік категориясы арқылы түсінілетіндігіне , бұдан адамдар субъектілер және әлеуметтік маңызды нормаларды, идеалдарды, мүддедерді және басқа да адами құндылықтарды тасымалдаушы ретінде шығатын қоғам өміріне деген олардың әрекетшіл қарым-қатынасын түсінуге болады.

Көпшілікке арналған щаралардың мәнін, ұғымын және мазмұнын аса терең зерттеу мақсатында негіздер бойынша оларды жіктеу қажет. Жіктеу дегеніміз «оларға іштей тән бірізділікке сәйкес», ұқсастық пен айырмашылықтың маңызды белгілері негізінде зерттеліп жатқан құбылыстардың бейімділігі.



Біздің жағдайда- бұл аса сансыз көп және алуан түрлі көпшілікке арналған шаралар. Оларды сол немесе басқа топқа жатқызу олардың әрқайсысының жіктеу жүйесіндегі әлеуметтік мақсаты мен орнын дұрыс түсінуге көмектеседі. Көпшілікке арналған шаралардың жеткілікті толық жіктелуін тек теориялық қана емес , сонымен қатар үлкен тәжирбелік мәні бар, соның ішінде мемлекеттік органдардың атап айтқанда , көпшілікке арналған шараларды өткізу кезінде заңдылық пен қоғамдық тәртіпті қамтамасыз ету жөніндегі Ішкі істер органдарының жұмысын ары қарай жетілдіру үшін маңызды. В.Т.Ковалевтің көпшілікке арналған шараларды ажыратуға қатысты көзқарасы жеткілікті тиімді болып табылады. Оның пікірінше бұндай ажыратуды жүргізуге мүмкіндік беретін негізгі белгі көпшілікке арналған шаралардың әрбір түріне тән функция болып табылады[22 , 118 б.]

Арнайы әдебиетті және нормативтік актілері зерделеу көпшілікке арналған шаралардың көбінесе ірі блоктарға – қоғамдық – саяси , мәдени- жаппай және т.б. блоктарға жіктелетіндігін, және тек жеке жұмыстарда ғана осы блоктардың мазмұнын ашу әрекеті жасалатындығын көрсетті. Көпшілікке арналған шараларды жіктеу туралы мәселе бойынша түрлі пікірлерді талдау белгілі бір тұжырымдар жасауға мүмкіндік береді [23, 125 б.]



Көпшілікке арналған шараларды жіктеудің негізгі қиындығы олардың мазмұны мен сипаттамасына ықпал ететін мән-жайлардың өте көптігінде. Олардың мазмұны мен бағасына ықпал ететін мән-жайларды бір-бірінен ажыратып қрастыруға болмайтындығын есте сақтау керек; егер бұл сақталмаса , онда жіктеу белгілі бір бірбеткейліктен азап шегеді. Бұдан басқа әр жіктеудің шынайы негізі мен ғылыми – тәжірибелік мағынасының болуы өте маңызды. Көпшілікке арналған шараларды жіктеу белгілі бір бірбеткейліктен азап шегеді. Бұдан басқа әр жіктеудің шынайы негізі мен ғылыми-тәжірибелік мағынасының болуы өте маңызды. Көпшілікке арналған шараларды жіктеу аздап шартты сипатқа ие, бірақ негізсіз және кездейсоқ бола алмайды. Ол жіктелетін және жүйеленетін әкісшілік-құқықтық материалда тамырланып жатқан маңызды белгілер мен айрықша ерекшеліктерге негізделуі керек.

Бірақ , бірге көрінгендей , әңгіме көпшілікке арналған шараларды жітеудің барған сайын жаңа белгілерін іздеуде емес, олардың ішінен көпшілікке арналған шаралардың әр тобын аса айқын шектеуге және солай болған соң , оны зерделеуге мүмкіндік беретіндерін сұрыптауда.

Жиналыстардың сипатына байланысты көпшілікке арналған шаралар тобыр-кездейсоқ жиналыс , жиын – жасырын жиналыс, шын мәніндегі жиналыс-егер оны белгілі бір жерде тұратын адамдар заңды түрде жасаса, және съезд немесе конференция – егер жиналысты әртүрлі жерлерде тұратын адамдар жасаған жағдайда бөлінеді.

Д.К.Нечевин көпшілікке арналғаншараларды мынадай белгілер бойынша жіктейді:

а) Маңыздылығы бойынша: халықаралық , жалпы мемлекеттік , аймақтық және жергілікті;

б) Өткізілетін жері бойынша: ғимараттарда, құрылыстарда, құрылыстарда , спорттық кешендерде, ашық жерде өткізілетін шаралар;

в) Өткізу мерзімділігі бойынша: бір реттік , қайталама , күн сайын;

г) Қатысу мүмкіндігі бойынша: қатысушылардың санын шектеумен , көпшілік қолды;

д) Қатысушылардың құрамы бойынша: жаппай шаралар қатысушылардың аралас құрамымен шараларға дифференциалануы, не болмаса ерекше әлеуметтік мәртебеге ие қатысушылармен ұсынылуы мүмкін ;

е) Мазмұны бойынша: қоғамдық-саяси, мәдени-көріністік, спорттық-жаппай, діни;

ж) Көлемі бойынша : халықаралық,жалпы мемлекеттік , аймақтық және муниципальдық мәнді [19 ,56 б. ]

Жиналыс – бұл азаматтардың қандай да бір қоғамдық маңызы бар мәселелерді ұжым болып талқылау үшін арнайы тағайындалған немесе осыған бейімделген жерде бірге болуы.

Митинг – азаматтардың көбінесе қоғамдық-саясат сипаттағы өзекті мәселелерге қатысты қоғамдық пікірін көпшіліктің алдында білдіру белгілі бір жерде жаппай болуы.

Демонстрация – жүрген кезде плакаттарды, транспараттарды және көрнекі насихаттың басқа да құралдарын пайдаланумен бір топ азаматтардың қоғамдық көңіл-күйлерді көпшілік алдында ұйымдасып білдіруі [13,112 б.]

Шеру – қандай да бір мәселелерге назарын аудару мақсатында алдын ала белгіленген бағыт бойынша азаматтардың жаппай жүріп өтуі.

Пикетке шығу – плакаттарды , транспараттарды және көрнекі насихаттың басқа да құралдарын бір немесе одан да көп азаматтарды пикетке шығатын объекттің жанына орналастыру арқылы қозғалыссыз және дыбысты көбейтетін техникалық құралдарды пайдаланусыз іске асырылатын пікірлерді көпшілік алдында білдіру нысаны.

Көпшілікке арналған шараның түріне байланысты оларды өткізу кезіндегі қоғамдық тәртіпті қорғаудың әкімшілік-құқықтық құралдарының арсеналы әртүрлі. Бұдан басқа , И.С.Полянская атап өткендей , «кез-келген көпшілікке арналған шара мақсаттраға тәуелсіз тыныш болуы керек , яғни зорлық пен азғыру сипатына ие болмауы керек» [24, 87 б.]

Ал В.В.Ивановский ХХ ғасырдың басында егер жиналысты ашуға жол берілсе, онда мынадай жағдайларда:

1) Жиналыс оның қызметтерінің нысанынан ауытқыған кезде;

2) Жиналыста халықтың бір бөлігінің екінші бөлігіне қарсы өшпенділікті қоздыратын пікірлер айтылған кезде;

3) Жиналыста рұқсат етілмеген ақша жинау жүргізілген кезде;

4) Онда жиналысқа жіберілмейтін қаруланған адамдар, әскерилер , төменгі шендер , ал егер жиналыс саяси болса, онда әскери атағы бар барлық адамдар, төменгі және орта оқу орындарының оқушылары болған кезде;

5) Бұліншік бастамамен, не қылмысты мадақтайтын немесе ақтайтын мәлімдемелермен немесе билікке бас имеуге шықыруға еліктіретін мәлімдемелермен немесе қоғамдық тыныштық пен қауіпсіздікке қауіп төндіретін мәлімдемелермен жиналыстың тәртібі бұзылған кезде оны полицей шенеунік жабуы керек[7 , 147 б.]

Азаматтардың көпшілікке арналған әр түрлі шараларға қатысуы- олардың Қазақстан Республикасының Конституциясында бекітілген құқықтары мен бостандықтарын іске асыру нысандарының бірі екендігі түсінікті. Бұндай шараларға қатысу барысында азаматтардың жеке және топтық бастаманы білдіруге , сол немесе басқа саяси, әлеуметтік немесе өзге оқиғаға, құбылысқа қарым-қатынасын көрсетуге , құзіретті органдардан сол немесе басқа мәселелерді шешуді талап етуге мүмкіндігі болады.

Азаматтардың демократия жағдайларында көпшілікке арналған шараларға қатысу нысанын ары қарай дамыту көпшілікке арналған шаралар мәселелердің ұғымдық-терминологиялық аспектісін жете зерделеу мен нақтылауды талап етеді, бұл осы шараларға дайындалу мен оларды өткізу кезіндегі қоғамдық қатынастарды реттейтін құқықтық актілерді жетілдіруге мүмкіндік береді.

Қоғамдық демократияландыру азаматтардың қоғамдық белсенділігін, сонымен қатар, көпшілікке арналған шараларға қатысу арқылы көтеру үшін жағдай жасайды , бұл азаматтардың еркін білдіруінің сандық факторын активтендіру және оны білдірудің жаңа нысандарын жасау үшін мүмкіндік тудырады. Қоғамдық белсенділіктің өсуін статистика көрсетеді.

«Қоғамдық жер» секілді категорияны анықтамай жатып, жиналыстар, митингтер мен демонстрациялар, шерулер мен пикетке шығулар өткізу кезінде қоғамдық тәртіпті қорғаудың әкімшілік -құқықтық құралдарын зерттеу толық болмайтын еді. Бұл көпшілікке арналған шаралардың, әдеттегідей, қоғамдық жерлерде өткізілетіндігімен байланысты.

Қоғамдық жерлер кез -келген елді мекендерде, ауылдарда да, сол сияқгы қалаларда да бар, бірақ нақ адамдар үлкен топ болып жиналатын ірі қалаларға қатысты олар қоғамдық тәртіп мәселесін өзекті етеді және оның қорғалуына жағдай жасайды. Қоғамдық тәртіптің қоғамдық жерлермен байланысты екендігі шындық. А.П.Коренев атап өткендей, заңнамада «қоғамдық жер» ұғымы анықталмайды. Алайда қоғамдық жерлердің үлгі тізбесі бар: көшелер, аландар, саябақтар, вокзалдар, әуежайлар [32, 183 б].

Әкімшілік -құқықтық реттеу механизмінің құқықтық реттеу механизмімен диалектикалық бірлікте болғандығына қарамастан, сонда да, мағыналық тұрғыдан әкімшілік -құқықтық реттеу механизміне оны құқықтық реттеудің дербес бағыты етіп көрсетуге мүмкіндік беретін өзінің де өзгеше ерекшеліктері тән. Заң әдебиетінде «құқықтың әр саласының негізінде қоғамдық қатынастардың өзгеше, сапалы ерекше түрі бар» делінген.

Механизмнің құрылымына:

- әкімшілік құқық нормалары мен оның қағидаларын;

- әкімшілік құқық нормаларын түсіндіру актілерін;

- әкімшілік құқық нормаларын қолдану актілерін;

- әкімшілік -құқықтық қатынастарды қосады [32, 119 6].

Әкімшілік -құқықтық реттеу механизмінің әр элементі адамдардың мінез-құлқы мен оның негізінде туындайтын қоғамдық қатынастарды реттеудегі өзінің ерекше міндетін атқарады.

Әкімшілік-құқықтық реттеу мәнінің ерекшелігіне ерекше көңіл аудармай, әкімшілік құқық нормаларының азаматтар мен атқарушы билік органдарының, сондай-ақ әкімшілік кұқықтың басқа субъектілерінің арасындағы түрлі қоғамдық қатынастарды регламенттейтіндігін атап өтейік.

Әкімшілік-құқықтық реттеу механизмінің, кұқықтық реттеу механизмі секілді, өз құрылымы бар, яғни жеке элементтерден тұрады. Атап кеткендей, әкімшілік-кұқықтық реттеу механизмінің әр элементі жиналыстар, митингтер, демонстрациялар, шерулер және пикетке шығулар өткізу кезінде қоғамдық тәртіпті қорғауға байланысты туындайтын қоғамдық қатынастарды реттеуде өзінің ерекше рөлін атқарады.

Жиналыстар, митингтер, демонстрациялар, шерулер және пикетке шығуларды ұйымдастыруга және өткізуге байланысты туындайтын когамдық катынастарды құқыктық реттеу механизмінің конструкциялык элементтерінің бір уакытта тиісті көпшілікке арналган шараларды өткізу барысында қоғамдық тәртіпті қорғауға байланысты туындайтын қоғамдык қатынастарга әкімшілік - күкыктык ықпал етудің заңдық құралдары ретінде болатындыгы туралы сөз болып отыр. Құқықтық амалдардың, әкімшілік-құқықтық реттеу механизмінің құрама бөлшектері секілді реттеу процесіне белгілі бір бірізділікпен қосылатындыгымен келісу қажет [68, 76 6]. .

Әкімшілік-құқықтық реттеу дегеніміз «қоғамдық қатынастарға катысушылардың мінез-құлқын реттеу мақсаттарына қол жөткізуге арналган әкімшілік -құқықтық әдістерді бірізді қолдану үрдісі».

Жиналыстар, митингтер, демонстрациялар, шерулер және пикетке шығулар өткізу кезінде қоғамдық тәртіпті қорғау саласында қальштасатын коғамдық қатынастарды әкімшілік -құқықтық реттеу механизмінің негізін қалаушы элемент әкімшілік құқық нормасыболып табылады.

Жиналыстар, митингтер, демонстрациялар, шерулер және пикетке шығуларды өткізу кезінде қоғамдық тәртіпті қорғауға байланысты қалыптасатын қоғамдық қатынастарды әкімшілік -құқықтық реттеу механизміндегі әкімшілік құқық нормалары туралы айта отырып, осы нормаларды жіктеу мәселелерін қозғамауға болмайды. Жіктеу осы механизмде әрекет ететін әкімшілік құқық нормаларыйың алуан түрлілігін көруге мүмкіндік береді. Сонымен, жиналыстар, митингтер, демонстрациялар, шерулер және пикетке шығуларды өткізу кезінде қоғамдық тәртіпті қорғау саласында әрекет ететін әкімшілік құқық нормалары айтарлықтай алуан түрлі, және осыған байланысты оларды мыналар: реттеу мәні; қолдану саласы; жарыса бағынушылығы; реттеу әдісі; ұйгарым нысаны; әрекет шегі; кұрылымы бойынша жіктеуге болады.

Реттеу мәні бойынша жиналыстар, митингтер, демонстрациялар, шерулер және пикетке шығуларды өткізу кезінде қоғамдық тәртіпті қорғау механизміне жұмылдырылған әкімшілік құқық нормалары былай көрінеді. Олар материалдық және процессуалдық болуы мүмкін. Материалдық нормалар тиісті қатынастардың мәнісін, реттеу мәнін анықтайды. Атап айтқанда, әкімшілік құқықтың материалдық нормалары жиналыс, митинг, шеру және т.с.с. дегеннен нені түсінуге болатындығын анықтайды, әкімшілік құқықтың материалдық нормалары осы саладағы әкімшілік -құқықтық реттеу қағидаларын бекіткен және т.б..

 

Бұқаралық шаралар кезінде қоғамдық тәртіп пен қоғамдық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің ұйымдастырушылық-құқықтық негіздері.

Қоғамдық тәртіпті қорғауда кешенділікке оның әр қатысушысы жиналыстар, митингтер, демонстрациялар және пикетке шығулар өткізу кезінде қоғамдық тәртіпті қорғауды ұйымдастыру саласында материалдық және іс жүргізу нормаларын әрдайым іске асырған жағдайда ғана қол жөткізуге болады.

«Ұйымдастыру» термині:

1) оның ішкі құрылымымен шарттасқан, тұтастықтың азды-көпті дифференциаланған және дербес бөлшектерінің ішкі реттілігін, келісілгендігін,өзара әрекеттестігін;

2) тұтастықтың бөлшектерінің арасындағы өзара байланысты қалыптастыру мен жетілдіруге апаратын процестердің немесе әрекеттердің жиынтығын;

3) бір бағдарламаны немесе мақсатты бірлесіп іске асырушы және белгілі бір ережелердің немесе рәсімдердің негізінде әрекет етуші адамдардың бірлестігін білдіреді.

Ұйымдастыру процесінің өзі дұрыс реттелген жүйеде белгілі бір тәртіпте кезектесіп келетін, сөйтіп басқарушылық цикл түзейтін элементтерге бөлінеді. В.Г.Афанасьев әр жеке циклді іске асыру барысында, оның қоғам өмірінің қандай саласында іске асырылатындығына тәуелсіз, басқару субъектісінің әрекеттері және, сәйкесінше, басқарушылық циклдің кезек -кезек алмасатын сатылары басқару қызметін білдіреді, ал бұл қызметтердің жиынтығы -басқарушылық процестің мазмұнын білдіреді деп атап өтеді [35, 124 6].

Осыған байланысты Ішкі істер органдарының жиналыстар, митингтер, демонстрациялар және пикетке шығулар кезінде қоғамдық тәртіпті қорғау саласындағы қызметін ұйымдастыруын зерттеу аса маңызды міндет болып табылады.

Жиналыстар, митингтер, демонстрациялар және пикетке шығулар кезінде қоғамдық тәртіпті қорғауды ұйымдастыру қажеттілігі мынадай шынайы мән -жайлармен:

-жеке қызметтердің жаппай шараларды өткізу кезінде қоғамдық тәртіп пен қауіпсіздікті қамтамасыз ету саласында туындайтын түрлі мәселелерді оқшауланып шешуінің мүмкін еместігімен;

- тар салалық тәсілге тән кемшіліктермен (Ішкі істер органдарының жеке қызметтерінің және бөлімшелерінің тұтас мәселені қабылдамауы, сондай-ақ басқа да ұйымдастырушылық, нормативтік және психологиялық сипаттағы кедергілер);

- Ішкі істер органдары қызметтерінің және бөлімшелерінің нақты бір жерде және белгілі бір уақыт ішінде бірлескен әрекеттерінің заңды түрде бекітілген міндеттілігімен шарттасқан, өйткені жаппай шаралар жиі, сол жақтан күштер мен құралдарды бұрып жіберу салдарынан, олар тікелей өткізілетін аймақтарда және жанама өткізілетін басқа да аймақтарда жедел жағдайларды жиі күрделендіреді.

Атап өткеніміздей, жаппай шаралар-бұл қатысушылардың, туристтердің, қонақтардың және жергілікті тұрғындардың көп мөлшерін тартатын, әдетте ірі қалаларда өткізілетін, бірақ оған іргелес жатқан елді мекендерді де, сондай -ақ аймақтарды да қамти алатын ірі қоғамдық -саяси, спорттық, мәдени және басқа да шара. Демек, мазмұны мен бағыттылығы бойынша жаппай шараларды қоғамдық-саяси, мәдени-көріністік, спорттық, діни және тағы басқа деп бөлуге болады.

Соңғы жылда біздің елімізде болған демократиялық өзгерістер Қазақстан қоғамының өміріне өте маңызды өзгерістер әкелді. Алайда, демократиялық өзгерістердің барлығы объективті де, сол сияқты субъективті де сипаттағы тұтас бірқатар себептердің арқасында оң нәтижелерге ие болды. Қазіргі Қазақстанның демократиялык табыстарының бірі азаматтардың тыныш жиналыстар, митингтер, демонстрациялар, пикетке шығулар ұйымдастыруы мен өткізуіне құқығын іске асыру болып табылады.

Азаматтардың тыныш жаппай бұқаралық шараларды ұйымдастыруы мен өткізуіне құқығын жүзеге асыру үшін тұтас бірқатар заңнамалық және басқа да нормативтік құқықтық актілер қабылданды. Алайда, қазіргі кезде азаматтардың тыныш жиналыстар өткізуіне құқығын іске асырудың тиімді әкімшілік-құқықтық механизмі қалыптастырылды деп айтуға әзірше болмайды. Жиналыстар, митингтер, демонстрациялар және басқа да көпшілікке арналған шараларды ұйымдастырумен және өткізумен байланысты туындаған қоғамдық қатынастарды әкімшілік құқықтық реттеу механизмінде жеке мәселелерден басқа, көпшілікке арналған шараларды өткізу кезінде қоғамдық тәртіпті қорғаумен байланысты бірқатар ұйымдастыру мәселелері де бар [14, 94 6].

Қоғамдағы әлеуметтік және саяси шиеленіс азаматтардың әлеуметті қорғалмаған топтары, экстремистік ниеттегі жастар тарапынан наразылық акциясының өсуіне себепші болады. Жаппай көпшілікке арналған шаралардың барысында топтасып бұзу жиі орын алады. Қоғамдық тәртіпті жаппай бұзуды тасалаудың астында жаппай акция өткізіліп жатқан жерге кездейсоқ тура жақын тұрған азаматтардың өмірі мен денсаулығына қастандық жасалады, жеке және заңді тұлғалардың жеке меншігіне қол сұғылады және т.б..

Осыған байланысты қазіргі уақытта жиналыстарды, митингтерді, демонстрацияларды, пикетке шығуларды және басқа да жаппай шараларды өткізу кезінде қоғамдық тәртіпті қорғаудың әкімшілік -құқықтық механизмін қалыптастырудың заңын іске асыру механизмдерін жетілдірудің шынайы қажеттілігі бар.

Жаппай шаралардың ауқымы ол өткізілетін аймақпен, оған қатысушылардың және қоғамдық тәртіпті қорғауға жұмылдырылған Ішкі істер органдарының күштері мен құралдарының мөлшерімен анықталады. Аймақтық белгісі бойынша жаппай шаралар аудандық, ауданаралық, қалалық, облыстық, республикалық және мемлекеттік ауқымды болуы мүмкін. Жаппай шараның мәні саяси және басқа да бағыттылығымен, қатысушы тұрғындардың санымен, қатысып отырған басшылықтың, шетел делегацияларының және өкілдіктердің деңгейімен анықталады.

«Қазақстан Республикасында бейбіт жиналыстар, митингілер, шерулер, пикеттер және демонстрациялар ұйымдастыру мен өткізу тәртібі туралы» Қазақстан Республикасының 2004 жылы 20 желтоқсан айындағы заңына сай көпшілікке арналған шараны өткізу туралы хабарламаны (бір қатысушы өткізетін жиналыстар мен пикетке шығуларды қоспағанда) оны ұйымдастырушы жазбаша түрде көпшілікке арналған шара өткізілетін күнге дейін 15 күннен ерте емес және 10 күннен кеш емес мерзімде Қазақстан Республикасы субъектісінің атқарушы билік органына немесе жергілікті өзін - өзі басқару органына береді. Бір топ адамдар пикетке шығу өткізген кезде көпшілікке арналған шараны өткізу туралы хабарлама ол өткізілетін күнге дейін 3 күннен кешіктірмей берілуі мүмкін.

Пайдалану әкімшілік құқық нормасын іске асыру нысаны ретінде әкімшілік құқық субъектісінің жиналыстар, митингтер, демонстрациялар, шерулер және пикетке шығуларды ұйымдастыру мен өткізу саласында сол немесе басқа субъективтік құқықтарды іске асыруға байланысты заңды әрекеттерді өз еркімен жасауымен сипатталады. Азаматтар, саяси

партиялардың мүшелері, оған өз еркімен қатысатын, басқа да қоғамдық бірлестіктер мен діни бірлестіктердің мүшелері мен қатысушылары көпшілікке арналған шараға қатысушылар болып танылады. Жиналыстарға, митингтерге, демонстрацияларға, шерулерге және пикетке шығуларға қатысуға мәжбүрлегені үшін әкімшілік жауапкершілік көзделген.

Қолдану әкімшілік құқық нормасын іске асыру нысаны ретінде мемлекеттік-өктемшіл, атқарушы-басқарушы сипатпен сипатталады. Әкімшілік - құқықтық нормаларды қолданудың мәні мемлекеттің құзыретті органдары мен олардың лауазымды тұлғаларының тиісті әкімшілік кұкыктык нормага нақты, заңдық мәні бар фактіні шығару бойынша әрекеттерінен және мемлекеттік-өктемшіл шешім қабылдаудан, яғни әкімшілік-құқықтық нормапар негізінде жеке - нақты басқарушылық істерді щешуден тұрады.

Көпшілікке арналған шараны ұйымдастырушы:

1) Қазақстан Республикасы субъектісінің атқарушы билік органына немесе жергілікті өзін - өзі басқару органына қазіргі занда белгіленген тәртіпте көпшілікке арналған шараны өткізу туралы хабарлама беруге;

2) көпшілікке арналған шара (бір қатысушы өткізетін жиналыстар мен пикетке шығуларды қоспаганда) өткізілетін күнге дейін 3 күннен кешіктірмей Қазакстан Республикасы субъектісінің атқарушы билік органына немесе жергілікті езін - езі басқару органына кепшілікке арналган шараны өткізу туралы хабарламада көрсетілген, кепшілікке арналган шараны өткізетін жерді және (немесе) уақытты езгерту туралы оның ұсынысын қабылдагандыгы (кабылдамағандыгы) туралы жазбаша түрде ақпарат беруге;

3) көпшілікке арналган шараны өткізу туралы хабарламада керсетілген немесе Қазақстан Республикасы субъектісінің атқарушы билік органымен немесе жергілікті өзін - өзі басқару органымен келісу нәтижесінде өзгертілген көпшілікке арналган шараны өткізу шарттарын сақтауды қамтамасыз етуге;

4) кепшілікке арналган шарага қатысушылардан қоғамдық тәртіп пен көпшілікке арналған шараны өткізу регламентін сақтауды талап етуге міндетті. Кепшілікке арналған шараны ұйымдастырушының заңды талаптарына бағынбаған адамдар осы кепшілікке арналган шара өткізіліп жатқан жерден шыгарылуы мүмкін;

5) өз құзыреті шегінде көпшілікке арналган шараны өткізу кезінде қоғамдық тәртіп пен азаматтардың қауіпсіздігін қамтамасыз етуге, қазіргі заңмен көзделген жағдайларда, осы міндетті Қазақстан Республикасы субъектісінің атқарушы билік органының немесе жергілікті езін -өзі басқару органырың уәкілетті өкілімен және ішкі істер органының уәкілетті өкілімен бірлесіп атқаруға, сонымен қатар олардың заңды талаптарын орындауга;

6) көпшілікке арналған шарага қатысушылар құқыққа қарсы әрекеттер жасаған жағдайда оны тоқтата тұруға немесе қысқартуға;

7) Қазақстан Республикасы субъектісінің атқарушы билік органымен немесе жергілікті өзін-өзі басқару органымен белгіленген көпшілікке арналган шара өткізілетін жердегі аймақтың (бөлменің) ақырғы толу нормаларын сақтауды қамтамасыз етуге;

8) көпшілікке арналған шара өткізілетін жердегі жасыл желектердің, бөлмелердің, ғимараттардың, құрылыстардың, жабдықтардың, жиһаздардың, дүние -мүліктердің және басқа да мүліктердің бүтіндігін қамтамасыз етуге;

9) көпшілікке арналған шараға қатысушыларга Қазақстан Республикасы субъектісінің атқарушы билік органының немесе жергілікті өзін -өзі басқару органының уәкілетті өкілінің көпшілікке арналган шараны тоқтата тұру немесе қысқарту туралы талабын білдіруге;

10) көпшілікке арналған шараны ұйымдастырушыны ерекшелейтін белгісіне ие болуға міндетті. Бұдан басқа, мәні бойынша жиналыстар, митингтер, демонстрациялар, шерулер және пикетке шығуларды өткізу кезінде қоғамдық тәртіпті қорғауға байланысты қалыптасатын қоғамдық қатынастарды әкімшілік -құқықтық реттеу механизміне жұмылдырылган әкімшілік құқық нормалары әкімшілік құқықтың жалпы нормалары мен арнайы нормаларына дифференциаланады. Арнай нормалар ортақ ережелерден қандайда бір ерекшеліктерден тұрады, атап айтқанда, бұндай ерекшеліктер ерекше кұқықгық режимдерді жүргізу кезінде мүмкін болады.

Колдану саласы бойынша жиналыстар, митингтер, демонстрациялар,

өткізу кезінде коғамдық тәртіпті қорғаудың әкімшілік - құқықтық механизміне жұмылдырылған әкімшілік құқық нормалары жалпы нормалар, арнайы нормалар және ерекше нормалар болып бөлінеді.

Сөйтіп, Ішкі істер органдарының жаппай шараларды өткізу кезінде қоғамдық тәртіпті қорғау жөніндегі қызметі көбінесе олардың түріне, ауқымына, мағынасына және басқа да факторларға байланысты болады.

Қазақстан Республикасының ІІМ - нің қолданыстағы нормативтік актілеріне сәйкес жаппай шараларды өткізу кезінде қоғамдық тәртіпті қамтамасыз етуде мынапар:

•полицияның патрульдік - бекеттік қызметінің жасақтары;

•полиция учаскелік инспекторлары;

•лицензиялық - рұқсат беру жүйесінің қызметкерлері;

•кәмелетке толмағандардың істері бойынша полиция учаскелік инспекторлары;

•көліктегі полиция бөлімшелері;

•Ішкі істер органдары жанындағы ведомстволық қорғаудан тыс бөлімшелер;

•қылмыстық ізге түсу бөлімшелері;

•ұйымдасқан қылмыстылыққа қарсы күрес жөніндегі бөлімшелер;

•тергеу және анықтау бөлімшелері;

•Қазақстан Республикасының ІІМ - нің Ұлттық Ұлан бөлімшелері;

•Қазақстан Республикасының ІІМ жүйесіндегі оқу орындарының тыңдаушылары қолданылады.

Бүдан басқа, жағдайға байланысты жеке күзет кәсіпорындарының өкілдері, құқық қорғау бағытындағы қоғамдық құрамалар және басқа да күштер тартылуы мүмкін. Барлық осы күштердің өзіндік ведомстволық бағыныштылығы және өзіндік тікелей міндеттері бар. Сонымен қатар олар өздерінің бекеттері мен бағдарлары ауданындағы қоғамдық тәртіпке қол сұғушы қылмыстар мен әкімшілік құқық бұзушылықтардың алдын алу мен оларға жол бермеуді қамтамасыз етеді [8, 269 б].

Жиналыстар, митингтер, демонстрациялар, шерулер және пикетке шығуларды өткізу кезінде қоғамдық тәртіпті әкімшілік -кұқықтық қорғау мәселелерін зерттеу белгілі бір тұжырымдар жасауға және осының негізінде көпшілікке арналған шараларды өткізу кезінде қоғамдық тәртіпті қорғаудың әкімшілік-кұқықтық механизмін жетілдіруге бағытталған ұсыныстарды қалыптастыруға мүмкіндік береді.

Тыныш жиналыстар, митингтер, демонстрациялар, шерулер және пикетке шығулардың еркіндігі -бұл кез -келген демократиялық мемлекет азаматының кұқықтық мәртебесінің ажырамас және негізін қалаушы элементі. Жоғарыда аталған көпшілікке арналған шаралардың мақсаты мемлекеттік билік органдарына және тұтас барша қоғамға мемлекеттің ішкі немесе сыртқы саясатымен, оның жеке органдарының және лауазымды тұлғаларының әрекеттерімен, сондай -ақ қандай -да бір қоғамдық -саяси күштердің ұстанымымен немесе әрекеттерімен ұжым болып келісетіндігін немесе келіспейтіндігін айтып білдіру болып табылады. Азаматтардың жиналыстар, митингтер, демонстрациялар, шерулер және пикетке шығулар өткізуі маңызды демократиялық табыс болып табылады. Жиналыстар, митингтер, демонстрациялар және басқа да жаппай көпшілікке арналған шаралар барысында азаматтардың өздерінің субъективтік кұқықтарын қорғауы іске асырьшады. Көпшілікке арналған шаралар арқылы азаматтар билік органдарының назарын маңызды әлеуметтік мәселелерге аудара алады.

Бұдан басқа, көпшілікке арналған шаралар азаматтардың олардың тек әлеуметтік -саяси ғана емес, сонымен қатар мәдени де кұқықгарын іске асыру және қанағаттандыру құралы бола алады.

Жаппай шараларды өткізу кезінде қоғамдық тәртіп пен қауіпсіздікті қамтамасыз ету жөніндегі жоспардың негізгі ережелері

Жаппай шаралар кезінде қоғамдық тәртіпті қорғау тәжірибесінде үлгі жоспарлар қолданылады, бұл оларды жасауға кететін уақытты қысқартады, бірақ бұл әр нақты жаппай шара бойынша шешім қабылдау қажеттілігін жоққа шығармайды.

Жаппай шараларды өткізу кезеңінде қоғамдық тәртіпті қорғау жөніндегі жоспарға:

•шараның мазмұны, өткізілетін уақыты, қатысушылардың саны мен құрамы;

•шара өткізілетін жер, оның шекаралары;

•күштер мен құралдарды пайдалану (қызметке күштер мен құралдар қандай мөлшерде, қандай бөлімшелерден тартылады);

•қосымша күштер тарту және олардың міндеттері; қосымша күпггермен өзара әрекеттесу тәртібі;

•алға қойылған міндеттерді орындау тәсілдері, бөлімшелердің майданға қанат жаю уақыты;

•аймақ секторлары, учаскелері бойынша шектеу, жасақтардың түрлері, жасақтардың құрамы және олардың ерекше міндеттері;

•жасақтарды басқару тәртібі мен тармақтары;

•көлік пен жаяу жүргіншілердің қозғалысына, қатысушылар мен көрермендер қозғалатын бағыттарға шектеулер енгізу және оларды реттеу тәртібі;

•шара аяқталғаннан кейін көлік пен жаяу жүргіншілердің қалыпты қозғалысын қалпына келтіру;

•байланысты ұйымдастыру, күштер мен құралдарды есептеу, шақыратын белгілер;

•медициналық және материалдық - техникалық қамсыздандыруды ұйымдастыру сызбасы;

•жеке құрамына қызметін атқаруға даярлау тәртібі;

•жағдай қиындаған және күшпен маневр жасалған кездегі Ішкі істер органдары әрекеттерінің негізгі нұсқалары кіреді.

Жаппай шараларды өткізу кезінде қоғамдық тәртіп пен қауіпсіздікті қамтамасыз ету жөніндегі жедел штабты ұйымдастыру мен олардың міндеттері

Жасақтарды тікелей басқару үшін қабылданған шешім негізінде алдағы барлық жұмысты үйлестіретін басқару органы ұйымдастырылады. Өткізілетін шаралардың ауқымдарына байланысты бұндай орган жұмысшылар тобы, жедел штаб немесе атқарушы билік органдарының өкілдері мен ұйымдастырушылар кіретін үйлестіру орталығы болуы мүмкін. Оны ішкі істер органының басшысы немесе оның орынбасары басқарады. Жаппай шараларды дайындау мен өткізу кезеңінде Ішкі істер органдарының күштері мен құралдарының, сондай-ақ басқа да министрліктер мен ведомстволардың өзара әрекеттесуін қамтамасыз ету үшін жаппай шараларды өткізу кезінде қоғамдық тәртіпті қорғау барысында басшылықтың үздіксіздігін, жеделдігін және икемділігін іске асыратын бірлескен жедел штабтар құрылады. Бірлескен жедел штабты қоғамдық тәртіп пен қоғамдық қауіпсіздікті қорғауды ұйымдастыру, не болмаса арнайы шараларды өткізу тапсырылған органның басшысы немесе басшының орынбасары басқарады [43, 125 6].

Жаппай шараларды дайындау мен өткізу кезеңіндегі жедел штаб жұмысының негізгі бағыттары мынадай:

• жаппай шараларды өткізу кезіндегі әрекеттердің жоспарын жасау мен нақтылау. Ерекше жағдайларда Ішкі істер органдарының әрекеттерінің жоспарын жасау күрделі шыгармашылық процесс болып табылады. Бұл жоспарлаудың, әдеттегідей, ерекше жағдайлардың туындау мүмкіндігі, олардың қарқыны, уақыты, басталатын жері және т.б. туралы деректер жеткіліксіз кезде іске асырылатындығымен шарттасқан;

• жаппай шараларды өткізу кезінде қоғамдық тәртіпті қорғауға тартылатын күштер мен құралдардың дайындыгының жоғарғы деңгейін қолдауды бақылауды ұйымдастыру мен іске асыру, оқулар мен жаттығулар жүргізу;

• жеке құрамына моральдық және психологиялық тұрғыдан даярлауды ұйымдастыру және оны техникалық және арнайы құралдарды пайдаланумен шынайы жағдайда қолданылатын епті, кәсіби әрекеттерге үйрету;

• Ішкі істер органдарының, Ұлттық Ұлан бөлімшелерінің, басқа да министрліктер мен ведомстволардың органдары мен бөлімшелерінің сенімді өзара әрекеттесуін қамтамасыз ету;

• төтенше жағдайлар туындаған кезде теріс салдарлардың алдын алу бойынша бірлескен шараларда жасау және т.б..

Штабтың құрамында қоғамдық тәртіпті қорғайтын, жол қозғалысының қауіпсіздігін, қылмыстық іздеуді, құжаттауды, өртке қарсы қызметті, байланысты қамтамасыз ететін топтар пайда болады.

Жедел штабтың басшысы көрсетілген топтардың жұмысын ұйымдастырады, олардың қызметін үйлестіреді, жасақтарды орналастыруға өзгертулер енгізеді, жедел жағдай қиындаған кезде күштерді шебер пайдаланады, қажет болған жағдайда резервтерді іске қосады, көлік пен жаяу жүргіншілер қозғалысының көзделген шектеулерін белгілеу мен алып тастау туралы нұсқаулар береді [37, 35 6].

Қоғамдық тәртіпті қорғайтын топ шепте, секторларда, зоналарда және учаскелерде қызмет атқарып жүрген бөлімшелерді басқарады; оған бағынатын жасақтарға нұсқамалар ұйымдастырады және жүргізеді; қоршалған аймақтан бөтен азаматтарды шығарып жіберуді және құқық бұзушыларды ұстауды, трибуналарға қонақтар мен көрермендерді өткізуді қамтамасыз етеді; жасақтардың қызмет атқаруын бақылайды; рұқсатнамалары жоқ азаматтарды қоршалған аймаққа жіберу туралы мәселелерді шешеді; жедел штабтың ; басшысына полиция мен Ұлттық Ұлан резервтерін пайдалану туралы ұсыныстар жасайды.

Жаппай шараларды өткізу барысында қоғамдық тәртіпті топтасып бұзулар пайда болған жағдайлардың өсуіне байланысты қоғамдық тәртіпті қорғайтын топтың құрамына жаппай шараларды өткізу кезінде қоғамдық тәртіп пен қауіпсіздікті қамтамасыз ету бойынша мәселелерді күшпен шешуді қамтамасыз ететін полицияның арнайы бөлімшелері қосылады.

Жол қозғалысының қауіпсіздігін қамтамасыз ететін топ қоршалған аймақты көлікпен айналып өтуді ұйымдастырады; айналып өту бағыттарында көлік қозғалысының күйін бақылауды іске асырады; шараға қатысушылар жүретін жолдардың күйін тексереді; шерушілер мен көрермендер жиналатын жерлердегі қозғалыс қауіпсіздігін бақылауды ұйымдастырады; жаппай шаралардың қатысушылары мен қонақтарын, берілген күштер мен қоғамдық құрамаларды тасымалдауға тартылатын автокөліктің дайындығын қамтамасыз етеді; кіріс бағыттар мен тұрақ орындарын дұрыс қойылмаған, тастап кеткен автокөліктен босатуға шара қолданады.

Қылмыстық іздестіру тобы жаппай шараны дайындау мен өткізу кезінде шара өткізілетін аудандағы және қатысушылар мен көрермендер жүретін бағыт бойынша салынып жатқан ғимараттардың жертөлелерін, шатырларын тексеруді қамтамасыз етеді; акцияға қатысушылардың арасындағы қылмыстардың алдын алу мен оларға жол бермеуді, сондай -ақ олардың арасынан ұйымдастырушылар мен жанжал шығарушыларды анықтауды, құқық бұзушылармен, шара өткізілетін ауданда ұсталғандармен талқылауды іске асырады.

Құқыққа қарсы әрекеттерді құжаттайтын топ жаппай шараға қатысушылар тарапынан құқыққа қарсы әрекеттерді бекіту үшін бағдаршы, кең көлемді, жете, торапты кино - , фото - және бейне түсірілім жүргізеді. Түсірілім таймері қосылған күйі жүргізіледі. Кейін алынған материалдар дәлелдемелік негіз ретінде пайдаланылады.

Өртке қарсы қызмет жаппай шара өткізілетін аймақта және оған іргелес жерлерде өрт қауіпсіздігін қамтамасыз етеді; өрт сөндіру бөлімдерінің жоғары жауынгерлік әзірлігін қолдайды.

Байланыс қызметі секторлар мен учаскелердің аға жасақтарымен, сондай - ак ІІМ, ІІМБ, ІІБ, қалау органдардың кезекші бөлімдерімен басқару пунктінің байланыс сызбасын жасайды; сымды және радиобайланыс құралдарының техникалық күйін қадағалайды; басқару пунктері, бөлімшелер және қоғамдық тәртіпті қорғауға жұмылдырылған қызметтік жасақтар арасында ақпаратты қабылдау мен беруді қамтамасыз етеді.

Жедел жағдайдың өзгеруіне немесе жасақтардың күшеюіне байланысты кенеттен туындаған мәселелерді шешу үшін резервтерді пайдаланады. Резервтер іске тез кірісе алатындай жерлерде орналасады [44, 53 б].

Дайындық кезеңінде түрлі құқық бұзушылықтар үшін ұсталған адамдарды жөткізу үшін Ішкі істер органдары анықталады. Оларда күшейтілген тергеу топтары құрылады, олардың құрамына учаскелік полиция инспекторлары, қылмыстық іздестіру қызметкерлері, анықгаушылар кіреді.

Митинг, демонстрация, шеру немесе басқа да жаппай акция өткізер алдында мынадай шаралар іске асырылады:

•төңірекке алдын ала қосымша барлау жасау жүргізіледі;

•қызметтік автокөлікті қоятын жер анықталады;

•құқықтық тәртіпті қорғауға қатысатын қызметкерлер радиоетанциялардың, электрмегафондардың, қолмен металл тапқыштардың қажетті мөлшерімен қамтамасыз етіледі;

•нұсқамалар жүргізіледі.

Нұсқама жүргізу кезінде жеке құрама қырағылықты жоғарылатуға, лаңкестің актілер мен экстремистік акциялардың алдын алу бойынша қосымша шаралар қабылдауға, иесіз және бөтен заттарды табуға, жарылғыш құралдарды қоюы мүмкін жерлерді үнемі қадағалауға, контейнерлерді, қораптарды, сауыттарды тексеруге, төзімділік пен салқынқандылық танытуға, азаматтармен сыпайы және әдепті, жүмыста мәдениетті болуға, дөрекілік пен әдепсіздікке жол бермеуге беттенеді. Жаппай акцияларға қатысушылар тарапынан азғыруларды болдырмау және олармен шебер түрде құқықгық диалог жүргізу мақсатында кәсіби сауатты және ойластырылған әрекеттерге жеке құрамның назары ерекше аударылады, қызметін атқарып жатқан учаскелерде жеке құрамамен жаттығулар өткізіледі, олардың барысында жедел жағдай қиындаған кездегі жасақтардың әрекеттерінің нұсқалары игеріледі.

Соңғы жылда біздің елімізде болған демократиялық өзгерістер Қазақстан қоғамының өміріне өте маңызды өзгерістер әкелді. Алайда, демократиялық өзгерістердің барлығы объективті де, сол сияқты субъективті де сипаттағы тұтас бірқатар себептердің арқасында оң нәтижелерге ие болды. Қазіргі Қазақстанның демократиялық табыстарының бірі азаматтардың тыныш жиналыстар, митингтер, демонстрациялар, пикетке шығулар ұйымдастыруы мен өткізуіне құқығын іске асыру болып табылады.

Азаматтардың тыныш жаппай бүқаралық шараларды ұйымдастыруы мен өткізуіне құқығын жүзеге асыру үшін тұтас бірқатар заңнамалық және басқа да нормативтік құкықтық актілер қабылданды. Алайда, қазіргі кезде азаматтардың тыныш жиналыстар өткізуіне құқығын іске асырудың тиімді әкімшілік-кұқықтық механизмі қалыптастырылды деп айтуга әзірше болмайды. Жиналыстар, митингтер, демонстрациялар және басқа да көпшілікке арналған шараларды ұйымдастырумен және өткізумен байланысты туындаған қоғамдық қатынастарды әкімшілік құқықтық реттеу механизмінде жеке мәселелерден басқа, көпшілікке арналған шараларды өткізу кезінде қоғамдық тәртіпті қорғаумен байланысты бірқатар ұйымдастыру мәселелері де бар.

Қоғамдағы әлеуметтік және саяси шиеленіс азаматтардың әлеуметті қорғалмаған топтары, экстремистік ниеттегі жастар тарапынан наразылық акциясының өсуіне себепші болады. Жаппай көпшілікке арналған шаралардың барысында топтасып бұзу жиі орын алады. Қоғамдық тәртіпті жаппай бұзуды тасалаудың астында жаппай акция өткізіліп жатқан жерге кездейсоқ тура жақын тұрған азаматтардың өмірі мен денсаулығына қастандық жасалады, жеке және заңды тұлғалардың жеке меншігіне қол сұғылады және т.б..

Осыған байланысты қазіргі уақытта жиналыстарды, митингтерді, демонстрацияларды, пикетке шығуларды және басқа да жаппай шараларды өткізу кезінде қоғамдық тәртіпті қорғаудың әкімшілік -құқықтық механизмін қалыптастырудың заңын іске асыру механизмдерін жетілдірудің шынайы қажеттілігі бар [45, 187 6].

Тікелей бейне- және дыбысжазба, фотоаппаратура құралдарын қолданумен жаппай шараны өткізу алдында оны ұйымдастырушылар жеке -дара (қол қою арқылы) жаппай шараларды өткізуді, азаматтардың құқығы мен еркіндігін регламенттейтін, пікір айтуға, конституция құрылымын еріксіз өзгертуге шақыруға, әлеуметтік, нәсілдік, ұлттық және діни араздықты өршітуге, зорлық пен соғыс идеяларын насихаттауға тыйым салатын заңдардың нормаларын қатаң сақтау қажеттілігі туралы ескертіледі. Шара толық аяқталғанға және оның қатысушылары тарағанға дейін үнемі болу міндетті. Спорттық шараларды өткізу кезінде жарысқа қатысушылар, жаттықтырушылар, судьялар көрермендер тарапынан қоғамдық тәртіпті топтасып бұзуға, бұзақылыққа азғыруға қабілетті қандайда бір әрекеттерге жол бермеу туралы қосымша ескертіледі.

Шара басталғанға дейін қызметтік иті бар инспектор-кинолог жарылғыш заттар мен жарылғыш құрылғыларды табу бойынша қызмет атқаратын жерлерді, қатысушылар жиналатын жерлерді, олар қозғалатын бағыттарды және шараның өзі өтетін жерді мұқият тексеруді ұйымдастырады. Осы тексерудің нәтижелері актімен рәсімделеді.

 

 


mylektsii.ru - Мои Лекции - 2015-2020 год. (0.094 сек.)Все материалы представленные на сайте исключительно с целью ознакомления читателями и не преследуют коммерческих целей или нарушение авторских прав Пожаловаться на материал