Студопедия

Главная страница Случайная страница

КАТЕГОРИИ:

АвтомобилиАстрономияБиологияГеографияДом и садДругие языкиДругоеИнформатикаИсторияКультураЛитератураЛогикаМатематикаМедицинаМеталлургияМеханикаОбразованиеОхрана трудаПедагогикаПолитикаПравоПсихологияРелигияРиторикаСоциологияСпортСтроительствоТехнологияТуризмФизикаФилософияФинансыХимияЧерчениеЭкологияЭкономикаЭлектроника






Тақырыбы: Шу мен вибрациядан қорғану




Дәріс мақсаты:Өндірісте адам ағзасына шу мен дірілдің зиянды әсерін тигізбеу шараларын ұғыну

Негізгі терминдер мен анықтамалар:

Еңбек гигиенасы – қызметкерлердің денсаулығын сақтау, өндірістік орта мен еңбек процесінің қолайсыз әсерінің алдын алу жөніндегі санитарлық-эпидемиологиялық шаралар мен құралдар кешені;

Еңбек қауіпсіздігі – еңбек қызметі процесінде қызметкерлерге зиянды және (немесе) қауіпті өндірістік факторлардың әсерін болғызбайтын іс-шаралар кешенімен қамтамасыз етілген қызметкерлердің қорғалу жай-күйі;

Еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау саласындағы нормативтер –эргономикалық, санитарлық-эпидемиологиялық, психофизиологиялық және еңбектің қалыпты жағдайларын қамтамасыз ететін өзге де талаптар;

Еңбектің қауіпсіз жағдайлары – жұмыс берушінің қызметкерге зиянды және (немесе) қауіпті өндірістік факторлардың әсері болмайтындай не олардың әсер ету деңгейі қауіпсіздік нормаларынан аспайтындай етіп жасаған еңбек жағдайлары;

Еңбек жағдайлары – еңбекке ақы төлеу, нормалау, жұмыс уақыты мен тынығу уақытының режимі жағдайлары, кәсіптерді (лауазымдарды) қоса атқару, қызмет көрсету аймағын ұлғайту, уақытша жұмыста болмаған қызметкердің міндеттерін атқару, еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау тәртібі, техникалық, өндірістік-тұрмыстық жағдайлар, сондай-ақ тараптардың келісуі бойынша өзге де еңбек жағдайлары;

Жұмыс орны – қызметкердің еңбек қызметі процесінде еңбек міндеттерін орындауы кезінде тұрақты немесе уақытша болатын орны;

Шу– бұл адам организміне зиянды әсер етіп, тыныштықты бұзатын әр түрлі ретті дыбыстар. Ауада таралған дыбыс – әуелік дыбыс, ал материалды (конструкция) таралған – құрылымдық дыбысдеп аталады.

Дыбыс сіңіру – бұл дыбыс толқындары ауада таралған кезде жолында кездескен заттар оның біршама энергиясың сіңіріп алады. Материалдардың дыбыс сіңіру қабылеті олардың дыбыс сіңіру коэффициенті арқылы сипаталады.



Дыбысты экрандау – бұл дыбыс толқындары ауамен таралған кезде жолына қойылған бөгетке (қалғанға) шағылысып, кейін қарай ағады.

Дыбыс оңашалау (бөлектеу) – бұл шулы агрегаттарды бөлек бөлмелерде, кабинада, кожухта тағы басқаша оңашалау арқылы орындалады.

Өндірісте қолданалатын көптеген машиналар, механизмдер, құралдар кей жағдайларда біркелкі теңестіріліп құрылған агрегаттар болып келе бермейді. Соңдықтан олардың жұмыс істеу барысында әдетте шу мен дірілдер пайда болады.

Шу мен діріл зияндылық болып есептеледі, ағзага ұзақ уақыт әсер тигзеді. Қатты шу (шуыл) бас ауыруы, қорқыныш сезім, ұйқы қашу, ашушандық, тұрақсыз эмоциялық күй тағы басқа тағамсыз жағдайлар туғызады. Шу адамның сергектігін, психикалық реакциясын, зерделігін азайтады, жұмыс кезінде қателіктерді көбейтеді, бұның бәрі сәтсіз оқиғалар туғызуы мүмкін.

Қатты шудың салдарынан құлақтын есту қабілеті кемиді, біртіндеп санырлаулық пайда болады, кейде адам тіпті керең болуы мүскін.



Шудың әсерінен адам организмінде бірнеше функционалдық өзгірістер болады: нерв жүйесінде, жүрек-тамыр жүйесінде, тыныс алу және ас қорыту органдарына, заттар алмасу процессінде т.б.шулы жұмыстарды істейтін адамдардың арасында гастрит пен язва аурулары көп кездеседі. Сонымен шу адам ағзасында патологиялық өзгерістер туғызып, кәсіби аурулар-пайда болады, бұл ауруларды «шуыл» аурулары деп атайды.

Дірілдердің салдарынан қажығандық, бас айналып ауыруы, нерв қозуы, жүрек-тамыр жүйесінде өзгірістер, қан тамырларынын қысылуы буындардың ауруы, кол мен аяқтың жаны кетуі, ұйқы қашуы, бұлшық еттердің зақымдануы, сүйектердің сырқырауы, ішкі мүшелердің орнынан қозғалуы тағы басқа патолгиялық өзгірістер туады. Бұл ауруларды «тербеліс» аурулары деп атайды. Олар тез жазылмайтын, созылмалы аурулардың қатарына жатады, ауыр түрінде адамның мүгедектігін туғызуы мүмкін.

Сонымен өндіріс шуы мен дірілге қарсы күрес кәсіпорындарында санитарлы-гигиеналық жағдайларды жақсарту проблемасының манызды мәселелерінің бірі болып есептеледі.

Дыбыс деп серпінді ортада (ауада) таралып, адамның естуі мүшесі арқылы (құлақпен) қабылданатын толқынды тербелгіш қозғалысты айтады. Дыбысты сипаттайтын факторлар: тербеліс жиілігі f , дыбыс қарқыны (күші) J, дыбыс қысымы P . Шу дегеніміз әр түрлі жиілігі мен қарқыны бар бірнеше дыбыстардың қосындысы болады.

Дыбыс тербелісінің жиілігі деп 1 секундта болатын тербеліс санын айтады (Гц). Жиілігі жағынан тербеліс үш диапазонға бөлімені: 20 Гц дейін – инфрадыбыс, 20 дан 20000 Гц дейін – естіліетін дыбыс, 20000 Гц артық ультрадыбыс дейді. Адамның есту мүшесі тербелісті дыбыс ретінде тек дыбыс диапазонына ғана қабылдап естиді, ол одан кем немесе артық болса, яғни инфрадыбыс және ультрадыбыс тербелісті адам естімейді.

Серпінді ортамен, мәселен ауамен, дыбыс толқындары таралғанда ортаның бөлшектері тербеліс қозғалыстар туғызып, энергия пайда болады, бұл энергияны дыбыс энергиясы деп атайды. Дыбыстың таралу бағытына перпендикуляр жазықты бірлігі арқылы уақыт бірлігінде өтетін дыбыс энергиясының мөлшерін дыбыс қарқыны (күші) деп атайды (J Вт/м2 немесе Н/с*м2).

Дыбыс толқындары ауадан өткен кезде онда қысымы көбейген және азайған зоналар туғызады. Бұл жағдайда ауа қысымына қосымша айнымалы қысым пайда болады, бұл қысымды дыбыс қысымы деп атайды (Р Н/м2 немесе Па).

Адам құлағы дыбыс тербелісін 400 ден 3000 Гц деін диапазонда өте сезімтал болады. Сондықтан дыбыстардын көрсеткіштерін анықтау үшін барлық дыбыстар эталон жиілікте (1000 Гц) зерттеледі.

Дыбыс қарқынының (күшінін) және қысымының екі шекті деңгейі белгіленгені есту сезім табалдырығы және ауру сезім табалдырығы. Есту сезім табалдырығы деп адамның алғашкы дыбыс сезісін туғызатын дыбыс қарқынының және қысымынын ең кіші мөлшерін айтады. 1000 Гц жиілікте бұл мөлшердің шамасы тен болады: қарқыны J0=10-12 Вт/м2, қысымы Р0=2*10-5 Па.

Ауру сезім табалдырығы деп адамның құлағында алғашқы ауырғандық сезім туғызатын дыбыс қарқынының және қысымынын ең үлкен мөлшерін айтады. 1000 Гц жиілікте бұл мөлшердің шамасы тен болады: қарқыны J0=102 Вт/м2, қысымы Р0=2*102 Па.

Сонымен дыбыстын қарқыны мен қысымы есту сезім табалдырығынан ауру сезім табалдырығына дейін өте кең диапазонда өзгереді – қарқыны 1014 рет, ал қысымы 107 рет. Бірақ мұндай өте үлкен сандарды акустикалық есептерде қолдануға қолайсыз болады. Сондықтае акустикалық зерттеу жүргізгенде логарифмдік шкаланы (өлшемді) пайдаланады. Бұл шкала дыбыс қарқыны мен қысымының денгейін өлшеу бірлігі «бел» (Б) болады.

Логарифмдік шкаланың көлемінде дыбыстың қарқыны есту сезім табалдырығының қарқынынан 10 есе көп болса оны 1Б тенейді, 100 (102) есе көп болса 2Б тең, 1000 (103) есе көп болса 3Б тең, 1014 есе көп болса 14Б тең болады. Адамның есту мүшесі дыбыс өзгерістін белдың 0,1 мөлшерінде айыра алады. Сондықтан акустикалық зерттеулер жүргізгенде негізігі өлшем ретінде белдың оннан бір бөлігі «децибел» (дБ) өлшемі қолданылады. Сонымен логарифдік шкала бойынша адамның дыбыс сезу диапазоны (есту сезім табалдырығынан ауру сезім табалдырығына дейін) 140 дБ тен болады.

Дыбыстын қарқыны мен қысымының денгейін мынадай тендіктермен аңықтауға болады

дБ, дБ

Децибел өлшемімен жүргізілген акустикалық есептер дыбыс қарқыны мен қысымының абсолютік мөлшерін ғана анықтайды, яғни әр дыбыстың нақтылы мөлшері есту сезім табалдырығының мөлшерінен неше есе көп екендігін көрсетеді.

Діріл (вибрация) деп қатты заттың тепе-тендігі айналасында механикалық тербелгіш қозғалысын айтады. Дірілдің сипаттау парметрлері: жиілігі f (Гц), жылжыу амплитудасы А (м), дірілдеу жылмандығы υ (м/с), дірілдің үдеуі ω(м/с2).

Дірілдеу жылдамдығының нөлдік мөлшерін 5*10-8 м/с тең деп белгіленген, ал діріл үдеуінің нөлдік мөлшері 3-10-3 м/с2 тең деп есептеледі. Сондықтан дірілдін мөлшері оның жылдамдық пен үдеудін денгейі арқылы мына формулалармен анықталады

дБ, дБ

Адам ағзасына тигізетін өзгешелігіне қарай діріл жергілікті және жалпылама болып келеді. Жергілікті діріл дененін әр мүшелеріне әсер ететін болса, жалпылама діріл барлық денеге әсерін тигізеді.

Адам ағзасі үшін жиілігі 6-9 Гц дірілдер, өте-мөте қауіпті болады, өйткені адамның ішкі органдарының өзімдік дірілдеу жиілігі осыған тең. Сондықтан осындай жиілігі бар дірілдер ішкі органдарда резонанс құбылысын туғызып, олардың орнынан қозғалу қауіпі пайда болады.

Дірілдің алғашқы сезімі оның үдеуі 0,1 м/с2 тең болғанда білінеді, ал оның жағымсыз әсері удеу 0,5 м/с2 шамасына жеткенде пайда болады.

Өндірісте адам ағзасына шу мен дірілдің зиянды әсерін тигізбеу үшін санитарлық нормаға сәйкес олардың шекті мөлшерлері белгіленген. Ол жөнінде арнайы нормативтік күжаттар қабылданған.

Шуды туу кездерінде азайту шаралары:

1. Шулы құралдары шусыз құралдармен, металл бөлшектерді басқа түрлі бөлшектермен, тозған деталдарды жаңа деталдармен, тісті және шынжыр берілісті басқа түрімен айырбастау.

2. Машиналардың айналатын бөлшектерін дұрыс иеңгеру (балансирлау).

3. Қажалатын бөлшектерді уақытында майлап отыру.

4. Механизм бөлшектерін жасауда дәлдік класын жоғарлату.

5. Бөлшектердің қосылыс жерлерінде серпімді төсем заттарды қолдану.

Шуды таралу жолдарында азайту шаралары:

1. Дыбыс сіңіру – бұл дыбыс толқындары ауада таралған кезде жолында кездескен заттар оның біршама энергиясың сіңіріп алады. Материалдардың дыбыс сіңіру қабылеті олардың дыбыс сіңіру коэффициенті арқылы сипаталады. Бұл коэффициент материалга сіңген дыбыс энергиясы мен сол материалға түскен энергиясының қатынасына тең болады. Дыбыс сіңіргіш материалдарға коэффициенті 0,2 артық заттар жатады. Ең үлкен дыбыс сіңіру коэффициенті болбыр, жүмсақ, кеуекті заттарда болады. Сондықтан шудың деңгейін азайту үшін бөлменің төбесін, қабырғаларын дыбыс сіңіргіш заттармен өндеу.

2. Дыбысты экрандау – бұл дыбыс толқындары ауамен таралған кезде жолына қойылған бөгетке (қалғанға) шағылысып, кейін қарай ағады. Сондықтан дыбыс энергиясы көп тойтарылуы үшін экранның беті тегіс, өзі қатты заттан жасалуы керек.

3. Дыбыс оңашалау (бөлектеу) – бұл шулы агрегаттарды бөлек бөлмелерде, кабинада, кожухта тағы басқаша оңашалау арқылы орындалады.

4. Шу басатын құралдардың шуын басуға пайдаланылады.

Жоғарында көрсетілген шараларды пайдалану нәтижесі аз болып, шудың деңгейін төмендетуге мүмкіндік болмаған жағдайларда дербес (жеке) қорғану құралдарын қолдану қажет болады. Бұл құралдарға мыналар жатады: құлақтың тесігін жабатын мақтадан, резиңкеден, жарғағын жабатын құлақшы (наушниктер); басқа киетін каскалар, шлемдер.

Шу қауіпсіздігі– қазіргі уақытта ең күрделі мәселелердің бірі. Шу орталық нерв жүйесіне әсер ету арқылы, шу щулау қабілеттілігін төмендетіп,ұйқысыздыққа, шаршауға әкеп соқтырады. Нәтижесінде еңбекке қабілеттілік төмендеп, бақытсыз жағдайларға ұшырауы мүмкін. Күнделікті шудың әсерінен психикалық ауытқулар, жүрек аурулары, ішек аурулары пайда болады.

Шу адам құлағына әр түрлі әсер етеді: құлақтың естілуіне немесе есту мүшесінің зақымдануы (акустикалық жарақат) мүмкін. Есту органына ең қауіпті шу үздіксіз үлкен интенсивті шу болып саналады. Егер адамға бірінші минут 90 дБ деңгейіндегі орташа және жоғарғы жиіліктегі шу әсер етсе, онда адамның есту қабілеттілігі уақытша қозғалысқа ұшырайды.

Шу механикалық, аэродинамикалық және электромагниттік құбылыстар әсерінен пайда болады.

Механикалық шу ударлы процестерден, машина детальдарының үйкелісін жатқызуға болады.

Аэродинамикалық шу сұйықтар мен газдардың ағымынан, ал электромагниттік шу-электрлік машиналар мен жабдықтардың жұмысы кезінде болады.

Адамдар шуды әр түрлі қабылдайды. Шу дозасының бірдей әсер етуі біреулерде есту мүшесінің зақымдануына, басқаларда одан да ауыр жағдайларға әкеп соқтыруы мүмкін.

Шу – бұл адам организміне зиянды әсер етіп, тыныштықты бұзатын әр түрлі ретті дыбыстар. Ал дыбыс ортада (қатты, сұйық және газ тәрізді) таралады. Ауада таралған дыбыс - әуелік дыбыс, ал материалды (конструкция) тараклған – құрылымдық дыбыс деп аталады.

Дыбыстың деңгейі децибелмен (дБ) өлшенеді.


mylektsii.ru - Мои Лекции - 2015-2019 год. (0.011 сек.)Все материалы представленные на сайте исключительно с целью ознакомления читателями и не преследуют коммерческих целей или нарушение авторских прав Пожаловаться на материал