Студопедия

Главная страница Случайная страница

КАТЕГОРИИ:

АвтомобилиАстрономияБиологияГеографияДом и садДругие языкиДругоеИнформатикаИсторияКультураЛитератураЛогикаМатематикаМедицинаМеталлургияМеханикаОбразованиеОхрана трудаПедагогикаПолитикаПравоПсихологияРелигияРиторикаСоциологияСпортСтроительствоТехнологияТуризмФизикаФилософияФинансыХимияЧерчениеЭкологияЭкономикаЭлектроника






Апта. 1-сағат. Жануарлар экологиясы.




Жануарлар экологиясы-экологияның маңызды бір саласы. Бұл салада эко-жүйедегі популяцияның тіршілік ету заңдылықтары анықталып, жануарлар-дың қоршаған ортаға бейімделуі зерттеледі. Қоршаған ортада болып жатқан антропогендік факторлар жануарлар тіршілігін өзгертіп, тіпті кейбір түрлері-нің жойылып кетуіне әкеледі. Қоршаған ортаға адамның тигізген іс-әрекеті-нің нәтижесінде, сондай-ақ технологиялық қалдықтар мен радиоактивтік зат-тардың, табиғатта болып жататын әр түрлі апаттардың әсерінен ауа, ланд-шафт құрамының бұзылуы, топырақтың ластануы, жануарлар мен өсімдіктер дүниесіне елеулі өзгерістер әкелді.

Мысалы, 20-50 жылдары Қазақстанды тың және тыңайған жерлерді игеру нәтижасінде, сол аймақта тіршілік ететін омыртқасыз жануарлардың 70%-ы жойылып кетті. ХХ ғасырдың 60-жылдарынан бастап, Арал теңізінің тарты-луына байланысты бағалы балықтар (сазан, қаяз, ақмарқа) құрып кетті. Омыртқалы жануарлардың 125 түрі және омыртқасыз жануарлардың 105 түрі

Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Осыған орай, жануарлар эколо-гиясы-қазіргі уақытта өзекті мәселелердің бірі.

Жануарлардың көне атаулары-жануарлардың сирек қолданылатын не ұмы-тылған атаулары. Қазақ халқының көшпелі өмір салты сан ғасырлар бойы та-биғатпен етене танысуға мүмкіндік берді. Осының нәтижесінде жабайы жа-нуарладың тіршілік тынысын, бір-бірінен айырмашылығын, мекенін, орнын, пайдасы мен зиянын ажырата білді. «Түз тағысы табиғатпен тілдес» екенін айқын аңғарып, олардың аталық, аналық және ұрпақтарын жеке атауымен атап, әрқайсысына ерекше мән берген. Кейбір жануарларды киелі, қаиетті деп санаған, немесе кесірі тиеді, не киесі ұрады деп есептеген.

Мысалы, жыланды-қыбыр, ұзынқұрт, түймебас деп, ал қасқырды-итқұс, бөрі, ұлыма деп атаған. Ежелден қазақ аңшылары мен саяткерлері арасында аңдар төлдеген кезде, құстар жұмыртқалап жатқанда, балықтар уылдырық шашқан-да оларды ауламайтын салт-дәстүр қалыптасқан. Мұның өзі түз тағыларына деген қамқорлықты көрсетеді.



Қазақстан жеріндегі сүтқоректі жануарлардың ең ежелгісі-дала киіктері. Қазақстан Республикасында Торғай даласы шым-шытырық киік іздерімен торланған. Киіктер иен далда табын-табын болып, жүйткіп жүреді. Олар са-ғатына 60-70км жылдамдықпен жүгіре алады. Киіктер-ешкі тектес жануар-лар. Олар ауа райының өзгерісін көтере алмайды. Киіктерді даланың ең қор-ғансыз аңдары десе де болады.

Ғалымдардың зерттеуі бойынша, жануарлардың, өсімдіктердің өздеріне тән жаны, мінезі бар көрінеді. Жалпы сүйіспеншілік, жек көру, ызалану сын-ды түйсіктер-жер бетінде, су айдынында тіршілік ететін жан-жануарлардың, жәндіктердің көбіне тән қасиет.

 

Термин сөздер

 

Өндірістік қалдық-производственные отходы

Жабайы хайуандар-дикие животные

Түйсік-инстинг

Қорық-заповедник

Қарақұйрық-джейран

Күзен-хорек

Киік-сайгак

Қызыл кітап-красная книга

Өлке-край

 

 

1-тапсырма. Мәтінді мазмұндаңыздар.

 

2-тапсырма. Төмендегі сұрақтарға жауап дайындаңыздар.

 

1. Жануарлар экологиясына қандай факторлар әсер етті?. Атаңыздар.

2. Экология әсерінен қандай жануарлар құрып кетті?.

3. Қазақ халқы жануарлардың атауларына неге ерекше мән берген?.

4. Аңшылар мен саяткерлер арасында қандай салт-дәстүр қалыптасқан?. Неге?.

 

3-тапсырма. Мәтіннен қос сөздерді теріп жазып, жасалу жолдарын түсіндірі-ңіздер.

 


mylektsii.ru - Мои Лекции - 2015-2019 год. (0.005 сек.)Все материалы представленные на сайте исключительно с целью ознакомления читателями и не преследуют коммерческих целей или нарушение авторских прав Пожаловаться на материал