Студопедия

Главная страница Случайная страница

КАТЕГОРИИ:

АвтомобилиАстрономияБиологияГеографияДом и садДругие языкиДругоеИнформатикаИсторияКультураЛитератураЛогикаМатематикаМедицинаМеталлургияМеханикаОбразованиеОхрана трудаПедагогикаПолитикаПравоПсихологияРелигияРиторикаСоциологияСпортСтроительствоТехнологияТуризмФизикаФилософияФинансыХимияЧерчениеЭкологияЭкономикаЭлектроника






Топырағы мен өсімдік дүниесі




 

Топырақ—күрделі табиғи құрылым. Ол әртүрлі факторлардың (климат, тау жыныстары, тірі организмдер, Г.б.) өзара әрекеттесіп, өзгеру нәтижесіңде пайда болады.

Маңғыстау топырағының құрылысы оның әр өңіріне сай әртүрлі өзгешеліктерге ие болғанымен, негізінен қоңыр және сұр қоңыр топырақ типтерінен тұрады. Қоңыр топырақ қоңыр түсті болып келеді және қара шірік қабаты едәуір дамыған, құнары біршама жақсы болады. Ал сұр қоңыр топырақ ақшыл, кейде ақ түсті болып келеді, қара шірікке өте кедей (1%-дан аз).

Екі топыраққа да ортақ қасиеттер - олардың тек шөл дала зонасына ғана тән болуы. Олар негізінен сазды, саздауытты жыныстардан түзілген. Қоңыр топырақ Маңғыстау түбегінің солтүстігі мен солтүстік-батысында, Оңтүстік Жылыойда ғана таралса, қалған территорияларды сұр қоңыр шөл топырағы алып жатыр, яғни терістіктен күнгейге қарай топырақ типтерінің ауысуында табиғи зоналылық айқын байқалады.

Екі топырақтың да құрылысы қарапайым әрі құнары аз. Неоген және төрттік дәуір шөгінділерінде қалыптасқан қара шірік (гумус) қабатының қалындығы 10-20 см-ге жетеді. Қоңыр топырақтың астыңғы қабаты тығыз, беткі қабаты бос шаңдауытты болады, екі типтегі топырақта өте жұқа, қатты қабықшамен қапталған.

Маңғыстау топырағына тұздылық, сондай-ақ көп мөлшердегі гипс, мергель болуы және карбонаттылық тән. Осының бәрін қалыптастырушы және анықтаушы - Каспий теңізі. Бұл теңіз - Маңғыстау жертарабының табиғи геохимиялық касиеттерінің ең басты жасаушысы.

Маңғыстау топырағы неоген және төрттік дәуірдің теңіздік шөгінді жыныстарында қалыптасқан. Құрғақ климат топырақ құрамында табиғи тұздылықтың болуына әкеліп соғады. Сондай-ақ бұл қасиет теңізден соққан желдің тұз шаңдарын үнемі тасымалдап отыруының арқасында көбеймесе, кеми қоймайды.



Топырақ қабаты тереңдеген сайын тұздылық күшейеді, өйткені 30-50 см төмендіктен сармат әктастың қабаты басталады. Барлық қабатында да жоғары карбонатты, күшті гипстенген (топырақтың астыңғы қабатында гипстің мөлшері 20-30 пайызға жетеді).

Маңғыстаудың геологиялық тарихының көп кезеңі теңіз астында өтті. Яғни әктас, мергель, гипс сияқты шөгінді қабат күшті тұздыланған. Облыс территориясында, біріншіден, жер бетіндегі ағын сулардың болмауы, екіншіден, өте кұрғақ, ыстық климаттың болуы оның тұздылығын сақтайды. Ал әртүрлі сыртқы геологиялық күштер әсерінен топырақтың тұздылығы үнемі толықтырылып отырылады.

Сонымен, Маңғыстау топырағы біршама құнарлы болғанымен, оның құрылымы ете әлсіз. Егін еккен жағдайда суару, тыңайту, т.б. әрекеттер кезіндегі сәл ғана ауытқушылық оның екінші рет тұздануына әкеліп соғады. Сондықтан облыс жерінде асқан білімділік пен үздік әдістерді қажет етеді. Яғни қарабайыр әдіспен егін егу жерді 2-3 жылда істен шығарады. Маңғыстау топырағы жердің бедеріне, тау жынысының құрамына, топырақ түзуші негізгі жынысқа, т.б. байланысты қоңыр және сұр қоңыр топырақ құрамына қарай 6 түрге бөлінеді:



1) қоңыр топырақ;

2) қоңыр сұр топырақ;

3) қиыршық тасты нашар дамыған қоңыр топырақ;

4) сұр топырақ;

5) сұр қоңыр топырақ;

6) қиыршық тасты нашар дамыған сұр қоңыр топырақ. Қиыршық тасты топырақ көбіне Таулы Маңғыстау жерінде кездеседі. Бұлардан басқа оқшауланған, шағын учаскелерде кездесетін шалғындық-батпақтық топырақтар, сортаңдар, сондай-ақ топырақ қабаты жоқ құмдар және тастақтар жиі кездеседі.

Еңді топырақ таралуын географиялық өңірлер бойынша қарастырайық.

Оңтүстік Жылыойдың топырақ құрылысының басым бөлігін қоңыр шөл топырағы құрайды. Үстірт шыңдарының етегіндегі үлкен ойлар мен аңғарларда сұр қоңыр топырақты алқаптар басым. Кейде қиыршықты нашар дамыған сұр коңыр топырақтар да кездесіп қалады. Өңірдің онтүстік батысында сортопырақ, оңтүстігінде қоңыр сортопырақ алып жатыр. Жем өзенінің ежелгі тармағы мен Шаған өзенінің орнында шалғындық-батпақты топырақтың шағын учаскелері кездеседі. Солтүстік-батыста теміржол комиясының маңында үлкен Қарашағыл-Қарақұм құмды массиві орналасқан.

Бозащы өңірі топырағының басым бөлігі сортопырақ және қоңыр сортопырақ. Түбектің солтүстігін (Керел-Ортаеспе), солтүстік-батысын, сондай-ақ Өліқолтық пен Қайдақты топырағы жоқ сорлар алып жатса, сортаң топырақтар мен сорлардың шағын учаскелері Орталық Бозащыда жиі кездеседі. Солтүстік Ақтау мен Қаракешудің солтүстігіндегі бөлікте қоңыр сортаң топырақты жерлерде ара-тұра сұр қоңыр топырақтар да кездесіп тұрады. Ал оңтүстікте, Жаманқызылит, Қаракешу және Қасқыржол аралығындағы жерлерде таза қоңыр топырақтар да кездеседі.

Таулы Маңғыстау өңірін түгел дерлік қоңыр топырақ алып жатыр. Бірақ Қаратаулар мен Ақтаулар аралығындағы ойларда нашар дамыған қиыршық тасты қоңыр топырақ басым. Үстіртке жақын бөлігінде сұрқоңыр топырақ дамыған, сондай-ақ кішкене қоңыр сортопырақты жерлер де кездесіп тұрады. Қаратау жоталарының көп жерінде топырақ жамылғысы жоқ, тек жалаң тастар ғана. Тау етектерінде ылғалы мол сайларда шалғын топырағы дамыған.

Көтеріңкі Маңғыстау өңірінің топырақ құрылымы едәуір күрделі, нашар дамыған: Солтүстігінде, Таулы Маңғыстауға таяу және солтүстік-батысында (Түпқараған түбегі, Саура-Ақтау-Ұлутас мүйісі аралығы, Қарақия төңірегі) қоңыр, қоңыр сортаң және қиыршық тасты. Басқа құрылымдардан Тұзбайыр, Қарашек, Қауынды, Қарынжарық, Қарақия сияқты сорлары кездеседі. Кейбір сулы ойларда шалғындық топырақ дамыса, Оңтүстік Маңғыстауда тақыр учаскелер жиі кездеседі.

Үстірт өңірінің топырақ таралымы біркелкі. Мұнда барлық жерде дерлік сұр қоңыр шөл топырағы таралған. Дегенмен, шындарға таяу жерлерде, Бейнеу жақта, оңтүстікте таза сұр қоңыр топырақ басым болса, калған бөлігінде оның сортаң түрлері басым. Ал шыңды аймақтарда нашар дамыған қиыршықтасты түрі таралған. Сондай-ақ топырағы дамымаған Қаратүлей, Манашысор сияқты сорлар, Сам сияқты құмдар, шағын тақырлар кездесіп тұрады.

Үстіртте "бозінген" деп аталған топырақ түрі кездеседі, ол үсті жұқа қабықшамен жабылған борпылдақ гипстен тұрады, аты, сірә, түйенің жиі аунайтындығынан шықса керек.

Біз Маңғыстау топырағының құрылымы өте нашар дамығандығын атап өттік. Оның жоғарғы қабаты жұмсақ, борпылдақ болып келеді де, беті жұқа қатты қабықшамен қапталады. Қабықша топырақты жел мен судың әрекетінен барынша қорғайды. Алайда ауыр салмақты (автомашина, т.б.) күшке шыдай алмай тез бұзылады да, жуық арада қалпына келе қоймайды.

Бұзылған участок су мен желдің өсерінен ұлғайып, шаң Көтерілуіне және өсімдіктің өспеуіне апарып соқтырады. Әсіресе Үстірттің гипсті борпылдақтарында осындай процестер күшті дамиды. Көлік жүрген жерлер бірте-бірте пиниялық ойыстарға айналып, жаңбырлы кезде батпақ болып көлікті жүргізбейді, сондықтан көліктер үнемі жаңа жол жасауға мәжбүр болып, бірте-бірте жолдар, яғни бұзылған топырақ көлемі ұлғая береді. Оған Маңғыстау Түбегі мен Қыр үстіндегі айқыштаған мыңдаған жолдар айғақ, ал осындай жолдар қайтадан топырақты жерге айналуы үшін кемі 20-30 жыл керек.

Ғалым В.Г.Мордокович "Далалық экожүйелер" деген кітабында (Новосибирск, 1982) қой мен далалық жертарап арасындағы мынадай байланысты келтіреді. Қой тұяғының керді басып тұратын бөлігінің (табанының) ауданы 50 Шаршы сантиметр (см2). Оның орта салмағы 50 кг болғанда, Керге түсіретін күші 1,0 кг/см, ал салыстырмақ болсақ әскери бронетранспортердікі 0,5 кг/см, яғни екі есе аз. Қой тәулігіне орта есеппен 10 км жүріп, 40 мың із қалдырады. Бұл 200 м2 (кв.м) жерді таптау деген сөз. Ал елу қойы бар Шағын отар 1 гектар жайылымды күніне 2 кг/см күшпен таптайды, бұл 30 танкінің қатар (тығыз) қалыпқа тұрып, даланы 4 рет арлы-берлі тегістегенмен бірдей екен.

Мал санын есепсіз көбейте беру де, малды үнемі бір территорияда тығыздастырып бағу да, топырақ қабатын, ол арқылы өсімдік қабатын жоюға әкеліп тірейді.

Қазіргі Маңғыстауда дәстүрге айналған шөп шабу, дайындау да тек қиын экономикалық қажеттіліктен туындап отырғаны болмаса, топырақ-өсімдік жамылғысын баяу жоқ қылатын әдіс.

Шөп шапқыш және тасымалдағыш техниканың дөңгелегі мен шабу құралдары топырақты, көп жағдайда өсімдіктерді тамырымен қопарып алады, сөйтіп жыл сайынғы өнімділік көрсеткіші баяу да болса төмендей береді.

Манғыстау облысы шөлдік-шөлейттік табиғат зонасында жатқандықтан, Қазақстанның басқа табиғат зоналарына Қарағанда өсімдіктер дүниесіне кедей. Облыс жерінде 400-ден аса өсімдік түрлері өседі. Катаң табиғат өсімдіктердің континенттік құрғақ климатқа бейімделуіне жағдай жасаған.

Шөл өсімдіктері шөптесін, шалабұта және бұта болып бөлінеді, олар шөл жертарабының (ландшафтың) өсімдік қабатының әртүрлі деңгейін құрайды. Олардың өсу мерзімі (бір және көп жылдық) әртүрлі болады. Эфемерлер мен эфемероидтар тек көктемде қысқа мерзімге ғана өсіп, гүлдеп, шөлде ерекше көрікті әр береді. Негізгі шөптесін өсімдіктер: ақмия, адыраспан, алабота, ажырық, аққурай, бидайық, боз сораң, боз иген, балықмұз, бетеге, бәйшешек, домалатпа, дүбірше, жантақ, жусан, изен, кияқ, қызылтамыр, құртқашаш, құмаршық, қоқырбас, құмжуа, қызғалдақ, қамыс, қалқанселеу, қоянжын, кәріқыз, ебелек, майқаңбақ, монданақ, мортық, раң, сораң, сарғалдақ, селеу, сасыр, шытыр, шырыш, ши, торсылдақ, еркекшөп т.б.

 

 

Елек шөп-Ситник- (Juncus gerardii)

 

 

Шалабұталар шөптесін өсімдіктерден бұталар арасындағы өтпелі өсімдіктер тобын кұрайды. Олардың жоғарғы жағы шөптесін өсімдіктерге ұқсаса, төменгі жағы ағаш діңгегіне ұқсап, қабықтанып келеді. Биіктігі кейде 1 м-ге дейін жетеді. Жапырақтары ұсақ, майда бүршіктері болады. Маңғыстаудың негізгі шалабұталарына қызбалтыр, итсигек, изен, бұйырғын, қараматау, көкпек, тал бұйырғын, боз жусан, қара жусан, сексеуілше, сарсазан, баялыш, сораң, күйреуік, шытыр жатады.

 

Қызғалдақ-Тюльпан-(Tulipa schrenkii)

 

Шөл флорасының жоғарғы қабатын бұталар мен ағаштар құрайды. Олардың кәдімгі ағаштардан айырмашылығы - діндері көп болады. Биіктігі 5-6 м-ге дейін жететіндері бар және 15-30 жыл өмір сүреді. Облыс өсімдіктерінің жоғарғы қабатын ақтаспа астрагал, түйеүйек астрагал, қызыл жыңғыл, жүзгін, қызыл жүзгін, құба тал, қараған, түйесіңір, жұмсақжеміс, қоянсүйек, сексеуіл, ақтікен, Рихтер сораңы, тобылғы түс, терек, шеңгел, шоңайна, құланқұйрық, қылша т.б. түрлер құрайды. Өсімдіктердің үш тобының да жеке өсімдіктерінің де өсетін жері, өсу ұзақтығы, таралу аймағы, алатын орны әртүрлі. Маңғыстау өсімдіктер дүниесінің ең басты ерекшелігі - біртұтас өсімдік жамылғысының болмай, жеке өсімдіктердің шашыраңқы өсуі.

Көкпек-Лебеда-(Atriplex mikrantha)

 

 

Екінші бір қасиеті — құрғақшылық пен ыстық климатқа бейімделуі (ксерофиттік). Мұндай өсімдіктердің жер бетіндегі бөлігінен гөрі тамырлық жүйесі жақсы дамып, ылғал алуы үш метр терендікке дейін барады. Шалабұталардың көп бұтағы ағаш тәрізді қабықтанып, жыл сайын тек азғана өскіндер дамып, бірнеше ай өмір сүреді.

Шөл өсімдіктері (ксерофиттер) өз бойындағы азғана ылғалды үнемдеу үшін әртүрлі ғасырлық бейімдеулерді басынан өткізген. Көптеген өсімдіктердің жапырағы кіп-кішкене, шағын болып келеді (жусан), ал кейбірінде жапырақтың жапырақ аты қалмайды (қылша сияқтылар), жантақ сияқтыларда жапырақтың орнын тікенек басады. Селеу, бетеге, т.б. өсімдіктердің ұзын жапырағы түтікшеге айналып оратылып дамиды. Осының бәрі ыстық күн астында булануға барынша кедергі жасауға арналған табиғи бейімділік. Сондай-ақ шөл-шөлейт өсімдіктердің сыртының түкті-түбітті болуы да, балауыз табымен шырыштанып тұруы да осындай әрекеттің қатарына жатады.

Пияз-Лук-(Allium flavescens)

 

Маңғыстау өсімдіктері топырақ құрылымына байланысты Әр жерде әртүрлі болады. Жалпы маңғыстаулық жусанды-сораңды жамылғысының ішінде қоңыр топырақты бөлігінде жусан, сұр қоңыр топырақта сораң басымырақ таралған. Жусан қазақ даласының символдарының бірі. Таулы Маңғыстау мен Бозащыда бұйырғын, изен, мортық, итсигек, адыраспан да жиі өседі. Тауда тасйырғын өседі. Шала бұталар арасында сораң деп аталатын шөп түрлері (бұйырғын, тітір, баялыш, алабота, көкпек, т.б.) жиі, ал сазды топырақта көбірек өсетін сораң түрі - бұйырғын мен көкпек. Сортаң топырақта сораңдардан басқа сарсазан, ажырық, шытыр, қарабарақ, т.б. өседі. Өте күшті тұздылыққа жеткенде сортаң жерлер сорға айналып, тұзбен көмкеріледі, мұңдай жерлерде өсімдік өспейді деуге болмайды. Олар тым құрғақ және тұзды болады, жаңбыр мен желдің ықпалымен күшті тілімденген, жиі жыра торымен қапталған мұндай жер бедерін бедленд (ағыл.-"жаман жер") деп атайды.

 

Қоңырбас-Мятлик-(Poa bulbosa)

 

Маңғыстау өңіріндегі осындай жер бедерінің үлгісі - Тұзбайыр (Үстірт шыңдарының етегінде) ежелгі құрғақ сортаңды саздар бар өңір.

Қарағантүп пен Бозащының кейбір жерлерінде еркекшөп көп алқаптарда кездеседі.

Құмды шөлдер сазды шөлдерге қарағанда өсімдіктер әлеміне бай. Ыза сулардың жер бетіне жақын орналасуы өсімдіктердің жақсы өсуіне жағдай жасайды. Көктемгі жаңбырлы кезеңде құмдар жасыл желекке оранады. Тек көктем айларында ғана өмір сүретін эфемер өсімдіктер (бәйшешек, қызғалдақ, сарғалдақ, т.б.) саздақтан гөрі Маңғыстау құмдарында көбірек өседі. Сонымен қатар Үстірт, Сенек, Сам құмдарында бұталардың басым көпшілігі (жүзген, теріскен, шеңгел, т.б.), биіктігі кейбір ағаштан кем түспейтін ақ сексеуіл өседі.

Соңғы жарты ғасырда Маңғыстаудың өсімдіктер дүниесі де өркениеттің қысымын көрді, кейбір тұрлері жойылып кетті де. Көшпелі халық үшін өсімдіктер ең алдымен малға қажетті жайылым, сондықтан оның сақталуы да мал шаруашылығына байланысты.

 

Сарғалдақ-Лютик-(Ranunculus polyanthemus)

Мал бағудың ғасырлық дәстүрінің XX ғасырда күрт өзгеруінің салдарынан жайылым сапасы төмендеп кетті. Малды артық баққанда жайылым тапталып, топырақ қабаты тығыздалып қалады. Мұның өзі өсімдіктердің өсіп-өнуін қиындатады.

Өсімдіктердің азаюына басқа да адам әрекетінің түрлері әсер етеді. Мәселен, 1960 жылдары облыста 110 мың га қалың сексеуіл тоғайы өссе, қазір 30 мың гектарға да жетпейді. Бұл Бейнеу, Сенек-Сұмса өңірлеріндегі сексеуіл тоғайларын отынға пайдалану мен тиімсіз мал бағудың әсерінен болып отырған келеңсіз жайт.

 

Қылтанақсыз арпабас-Костёр-(Bromus inermis)

 

Топырақтың бұзылуы, өсімдіктердің азаюы, жайылым сапасының төмендеуі ең алдымен атакәсіп - мал шаруашылығына үлкен соққы болып саналады. Сондықтан Маңғыстаудағы көлік жолдарын реттеу, жайылымды артық пайдаланбау, бағалы өсімдіктерді жасанды түрде көбейту, энцемиктерді, эталондық учаскелерді қорғау, жайылымды суғару, мал бағудың тиімді жүйесін іздестіру - өлке табиғаты ғана емес, адам өмірі үшін кезек күттірмейтін шара.

Беде-Клевер-(Trifolium pratense)


mylektsii.ru - Мои Лекции - 2015-2019 год. (0.011 сек.)Все материалы представленные на сайте исключительно с целью ознакомления читателями и не преследуют коммерческих целей или нарушение авторских прав Пожаловаться на материал