Студопедия

Главная страница Случайная страница

КАТЕГОРИИ:

АвтомобилиАстрономияБиологияГеографияДом и садДругие языкиДругоеИнформатикаИсторияКультураЛитератураЛогикаМатематикаМедицинаМеталлургияМеханикаОбразованиеОхрана трудаПедагогикаПолитикаПравоПсихологияРелигияРиторикаСоциологияСпортСтроительствоТехнологияТуризмФизикаФилософияФинансыХимияЧерчениеЭкологияЭкономикаЭлектроника






ХҚЕС-ге сәйкес негізгі құралдар мен материалдық емес активтердің бағалануы мен танылуы




 

Кез-келген мекеменің активтерін танылуы мен бағалануы Халықаралық Қаржылық есеп Стандартына сәйкес жүргізіледі. Материалдық емес активтерді бағалануы мен танылуы 38 ХҚЕС сәйкес жүргізіледі, ал негізгі құралдар 16 ХҚЕС бойынша танылады және де бағаланады.

Бағалау процесі – құны соңғы тұжырымдама жасау үшін бағалаудың белгілі тәсілдері мен әдістерін пайдалана отырып алға қойған есепті логикалық негізделген және жүйелендірілген тізбектей шешудің процедурасы.

Объектіні сипаттау – объектінің орналасуы, тапсырма берушінің реквизиттері, объекті иесі туралы мәліметтер, заңдылық құжаттары туралы мәліметтер жинақтайды. Бағалаудың кейбір жағдайларында барлық мүліктік құқықтар ғана бағалануы мүмкін (негізгі құралдарды, яғни мекеме активтердін жалға алу құқығы).

Бағалаудың мақсатын тұжырымдай отырып, біз не бағаланады деген сұраққа жауап береміз. Сонымен, бағалай процесінің мақсаты – құн түрі мен меншік құқықтарын анықтау болып табылады. Бағалаудың функциясын тұжырымдай отырып, біз бағалау не үшін қажет деген (салық салу үшін, сақтандыруға, несие алуға, сатып алуға, сатуға, жалға алуға, жабылуға және т.б.) сұраққа жауап беремін.

Бағалау бойынша берілген көптеген тапсырыстар мүліктің нарықтық құнын есептеуге бағытталған. Нарықтық құны немесе «алмастырудағы құны» түсінігі салыстырмалы сипатта ғана. Нарықтық құн концепциясы мүмкіндігі бар сатып алушы таңдау жасай алатын, қол жететін альтернативті экономикалық тауарлар болуын ойластырады. Ол сонымен бірге сатушы, сатып алушы және инвесторлардың өзара қарым-қатынасын айқындайды. [4 , 3-4б николаев А.В. Жиенбаева Б.А. Қазақстандағы жылжымайтын мүліктерді бағалау – оқу әдістемелік құрал Алматы 2007ж]

Әділ құн - жақсы хабардар, осындай мәміле жасағысы келетін және бір-біріне тәуелсіз тараптардың арасында мәміле жасаған кезде активті айырбастауға болатын сома.



Қалдықты құн егер де аталған актив оны тиімді пайдалану мерзімінің соңында күтілетін жас пен жағдайға жеткен кездегі істен шығуға кеткен есептік шығындарды шегергеннен кейінгі активтің істен шығуы қазіргі кезде кәсіпорынның алуы мүмкін есептік сомасы.

Әділ құн - бұл жақсы ақпараттандырылған, шарт жасауға ниеті бар және бір-бірінен тәуелсіз тараптардың арасында жасалатын шарт негізінде активті айырбастауға мүмкін сома. [5 хқес 13]

Жалпы негізгі құралдар – деп өндірісте ұзақ уақыт бойы (бір жылдан артық уақыт) пайдаланылатын, өзінің бастапқы заттай нысанын (пішінін, түрін) сақтай отырып, құнын шығарылған өнімге, орындалған жұмысқа, көрсетілген қызметке біртіндеп бөліп-бөліп есептелген амортизациялық аударым мөлшерінде ауыстыратын еңбек құралдарын яғни материалдық активтерді айтады.

Негізгі құралдарға: ғимараттар, құрылғылар, машиналар мен жабдықтар, күш беруші құралдар, өлшеу мен реттеу аспаптары, көлік құралдары, жылжымайтын мүліктер, көпжылдық жеміс ағаштары, жер учаскелері, өнңм беретін малдар және басқада негізгі құралдар жатады.



Негізгі құралдар – материалдық активтер олар:

- мекеме немесе тауарлы – материалдық қорларды жабдықтау және қызмет атқару үшін, басқа компанияларға жалға беру үшін немесе әкімшілік мақсаттар үшін қолданылатын;

- әрбір кезеңнен астам уақыт ішінде қолданылуды болжайды. [6 Нұрсейітов Е.О. Ұйымдағы бухгалтерлік есеп алматы 2012, 183]

Негізгі құраладардың бухгалтерлік есепте танылуы, есепке алынуы, оның бағалануы немесе қайта бағалануы, шығысы мен кірісі, жалға берілуі осы 16 ХҚЕС бойынша реттеледі. 16 ХҚЕС бойынша негізгі құралдар, яғни жылжымайтын мүлік, үйлер мен жабдықтар объектісінің өзіндік құны мынадай жағдайларда актив ретінде танылады, егер:

- осы активке байланысты болашақ экономикалық пайдалардың ұйымға келіп түсуі ықтимал болса;

- осы объектінің өзіндік құнын сенімді түрде бағалау мүмкін болса.

Жылжымайтын мүлік, ғимараттар мен жабдықтар анықтамасына сай келсе, босалқы бөлшектер немесе қызмет көрсету жабдығы сияқты босалқылар ХҚЕС-на сәйкес танылады. Басқа жағдайда босалқы бөлшектер болып танылады.

16 ХҚЕС-да негізгі құралдардың тану бірлігін, яғни жылжымайтын мүлік, үйлер мен жабдықтар объектісі нені құрайтынына ұйғарым жасамайды. Осыған байланысты ұйымдағы нақты міндеттемелерді тану өлшемдерін қолдану білікті пайымдауды талап етеді. Кейбір жағдайларда жекелеген шағын объектілерді, мысалы, үлгілерді, құралдарды және мөртаңбаларды біріктіріп, осы өлшемдерді олардың жалпы құнына қолдануға болады.

Осы тану принципіне сәйкес ұйым жылжымайтын мүлік, ғимараттар мен жабдықтар бойынша өзінің барлық шығындарын оларды шеккен кезде бағалайды. Бұл шығындар жылжымайтын мүлік, ғимараттар мен жабдықтар объектісін сатып алуға немесе салуға байланысты шеккен шығындарды, сондай-ақ кейіннен үстелумен, ішінара алмастырумен немесе осындай объектіге қызмет көрсетумен шеккен шығындарды қамтиды.

Актив ретінде танылуы тиіс жылжымайтын мүлік, ғимараттар мен жабдықтар объектісі бастапқы құн бойынша бағалануы тиіс.

Жылжымайтын мүлік, ғимараттар мен жабдықтар объектісінің өзіндік құны мыналарды қамтиды:

- импорттық бажды, сатып алуға шығатын өтелмейтін салықты қоса және сауда жеңілдіктері мен қайтаруларды шегеріп сатып алу бағасы.

- активті керек жерге жеткізуге және ұйым басшылығының ниетіне сәйкес оның жұмыс істеуін қамтамасыз ететін күйге келтіруге тікелей жатқызылған кез келген шығындар.

- жылжымайтын мүлік, ғимараттар мен жабдықтар объектісін бөлшектеуге және жоюға және өздері тұратын учаскеде табиғат ресурстарын қалпына келтіруге шыққан шығындарды бастапқы бағалау, бұған қатысты міндетті, осы объектіні сатып алған кезде, не осы кезең ішінде босалқылар өндіруге байланысты емес мақсаттарда белгілі бір уақыт кезеңі бойы оны пайдалану нәтижесінде ұйым өз мойнына алады.

Тікелей шығындарға жатқызу мысалдары мыналар болып табылады:

- жылжымайтын мүлік, ғимараттар мен жабдықтар объектісін салуға немесе сатып алуға тікелей байланысты туындайтын, қызметкерлерге сыйақы төлеуге арналған шығындар;

- алаңды әзірлеуге арналған шығындар;

- жеткізуге және түсіруге арналған бастапқы шығындар;

- орнатуға және жөндеуге арналған шығындар;

- активті керек жеріне жеткізу және оны қажетті күйге келтіру (мысалы, жабдықты сынақтан өткізген кезде алынған үлгілер) процесінде жүргізілген, кез келген объектілерді сатудан алынған таза түсім шегерілгеннен кейін активтің тиісінше жұмыс істеуін тексеруге шыққан шығындар; және

- кәсіби қызмет көрсетулердің құны.

Жылжымайтын мүлік, ғимараттар мен жабдықтар объектісіне жұмсалатын шығындарға жатқызылмайтын шығындардың мысалдары мыналар болып табылады:

- жаңа құрылыс кешенін ашуға арналған шығындар;

- жаңа өнімді немесе қызмет көрсетулерді енгізуге арналған шығындар (жарнамаға және өнімді жылжытуға арналған шығындарды қоса);

- жаңа орында немесе клиенттердің жаңа санатына шаруашылық қызметті жүргізуге арналған шығындар (қызметкерлерді даярлауға және оқытуға арналған шығындарды қоса); және

- әкімшілік және басқа жалпы үстеме шығындар.

Жылжымайтын мүлік, ғимараттар мен жабдықтар объектісінің қаржылық жағдай туралы есептік құнына шығындарды тану, ондай объект керек жерге жеткізіліп, ұйым басшылығының ниетіне сәйкес оның жұмыс істеуін қамтамасыз ететін күйге келтірілген кезде тоқтатылады. Сөйтіп, жылжымайтын мүлік, ғимараттар мен жабдықтар объектісін пайдалану немесе қоныс аудару барысында шеккен шығындар осы объектінің қаржылық жағдай туралы есептік құнына қосылмайды.

Кейбір операциялар жылжымайтын мүлік, ғимараттар мен жабдықтар объектісін салуға немесе дамытуға байланысты жүзеге асырылады, бірақ осы объектіні керек жеріне жеткізу және ұйым басшылығының ниетіне сәйкес оның жұмыс істеуін қамтамасыз ететін қажетті күйге келтіру үшін қажет болып табылмайды. Осы қосымша операциялар салу немесе дамыту жөніндегі жұмыстар басталғанға дейін немесе соның барысында жүзеге асырылуы мүмкін. Мысалы, құрылыс алаңын құрылыс басталғанға дейін автоаялдама ретінде пайдаланудан кіріс алуға болады. Қосымша операциялар объектіні керек жерге жеткізу және ұйым басшылығының ниетіне сәйкес оның жұмыс істеуін қамтамасыз ететін керек жағдайға келтіру үшін қажет болып табылмайтындықтан, кіріс және осындай операцияларға тиісті шығыстар пайда немесе шығын ретінде танылуға және кіріс пен шығыстың тиісті баптарына енгізілуі тиіс.

Өз күшімен құрылған активтің бастапқы құны тап солай сатып алынған актив құнының принциптері негізінде анықталады. Егер ұйым өзінің әдеттегі қызметінің барысында сату үшін сондай активтерді құратын болса, ондай активтің бастапқы құны, әдетте, сату үшін актив өндіру құнына тең. Сондықтан, мұндай активтерді есептеген кезде кез келген ішкі пайдалар алып тасталады.

Актив ретінде таныла отырып, әділ құны нақты бағалауға келетін жылжымайтын мүлік, ғимараттар мен жабдықтар объектісі, кейіннен жинақталған кез келген амортизация және кейіннен құнсызданудан жинақталған кез келген залал шегеріліп, қайта бағалау күнгі оның әділ құнына тең қайта бағалау шамасы бойынша есепке алынуы тиіс. Қайта бағалаулар есепті күні әділ құнды пайдалану кезінде анықталатын қаржылық жағдай туралы есептік құннан елеулі түрде өзгеше болуына жол бермеу үшін жеткілікті түрде жүйелілікпен жүргізілуі тиіс. [7 ХҚЕС 16]

Қайта бағалау моделі: әділ құнымен сенімді бағаланатын негізгі құралдар нысанын актив ретінде танығаннан кейін есепке алу кез келген жиналған келесі амортизация мен шығындардың құнсыздануы нәтижесінде жинақталған кез келген амортизацияны алып тастағанда, қайта бағалау күніне әділ құныды білдіретін оның қайта бағалау құны бойынша жүргізелді. Осы негізгі құралдардың қайта бағалау моделін төмендегі 1 сызбада көрсеттім.

 

1 сызба – негізгі құралдарды қайта бағалай моделі

Ескерту - автормен әдебиеттер негізінде құрастырылған [8, 227 Шәріпов А.Қ. Мемлекеттік мекемелердегі бухгалтерлік есеп алматы 2014,]

 

Материалдық емес активтер келешекте табыс келтіретін ұзақ мерзімде пайдаланылатын және қолмен ұстауға жатпайтын экономикалық ресурстар. Бұлардың физикалық үлгісі болмайды. Сезілмейтін активтер, яғни материалдық емес активтер (саудалық марка, патенттер, лицензиялар және т.б.) егер олардың өлшеу құны бар болып, мекеме сатып алған болса, активтер құрамына қосылады. Материалдық емес активтер белгілі бір бағалы құнға бағаланып, мекемеге өнім өндіруге, тауарларды сатуда, қызмет көрсетуде, негізгі құралдарды жалға беруде немесе әкімшілік қызмет барысында үнемі, яғи ұзақ уақыт бойы (бір жылдан астам уақыт) қосымша табыс әкеліп тұрады.

Кәсіпорындарда материалдық емес активтердің қатарына лицензиялық келісімдерді, бағдарламамен қамтамасыз ету, патенттерді , ұйымдастыру шығындарын, гудвильді, франчайзингті, сауда маркаларын, авторлық құқықты жатқызуға болады.Оларға анықтама беріп көрейік:

Лицензиялық келісімдер – кәсіпорынға үкіметтік органдар немесе муниципалитет беретін және қоғамдық меншікті монополиялық пайдалануға (электр желілері үшін қоғамдық жерді пайдалануға және т.б.) беретін құқықтар;

Бағдарламамен қамтамасыз ету, ол әлде сатып алынады, не болмаса субъектінің өзі жасайды және сыртқы немесе ішкі мақсаттарға арналады;

Патенттер – заңды түрде танылған және тіркелген айырықша құқықтар. Патент белгілі бір өнімді шығаруға , не болмаса арнайы ерекше процесс пен технологияны пайдалануға эксклюзивтік құқық береді;

Ұйымдастыру шығындары (қалдырылған шығындар) – субъект шеккен шығындар, олардан тек болашақта ғана нәтиже алынады немесе шығындар болашақ кезеңдерге (ұйымның мекен-тұрақты ауыстыруына байланысты шығындар, ұзақ мерзімді алдын ала төлеу – бірнеше жыл бұрын аванс болып төленетін) сақтандыру;

Гудвилл – субъектінің жағымды сипаттамасына байланысты сатып алушының сауда сәтіне пайда болған құндылығы. Ол сатып алушының бухгалтерлік балансында сатылым (субъектінің тұтастай алғандағы құны) мен таза активтерінің жеке-жеке гудвиль фирманың алған нақты бағасы мен таза активтерінің сәйкес теңестірілген әділ нарықтық бағасы арасындағы айырма ретінде қарастырылады. [6, 204 Нұрсейітов Е.О. Ұйымдағы бухгалтерлік есеп алматы 2012,]

Жоғарда айтып өткен материалдық емес активтер есебін жүргіздің тәртібін 38 ХҚЕС сәйкес реттеліп жүргізілір отырады. Мекеме белгілі талаптар қанағаттандырылған жағдайда ғана материалдық емес активтерді мойындауы тиіс. Сонымен қатар, материалдық емес активтердің қаржылық жағдай туралы есептік құнын бағалау әдісін белгілейді және материалдық емес активтер туралы белгілі ақпаратты жария етуді талап етеді.

Актив жоғарыда материалдық емес активтің анықтамасында айтып өткен талаптарды қанағаттандыратын болса, онда мекеме осы активті материалдық емес актив ретінде таниды.

Материалдық емес активтердің табиғаты көптеген жағдайларда ұқсас активтерді өсіруге немесе ішінара ауыстыруға мүмкіндік бермейді. Сатып алынған материалдық емес активті алғашқы танудан кейін немесе материалдық емес активті ішкі өндіруден кейін орын алған бұдан кейінгі шығындар сирек жағдайда ғана активтің қаржылық жағдай туралы есептік құнында танылады. Материалдық емес активтерге, яғни сауда маркаларына, титулдық деректерге, баспа құқықтарына, клиенттердің тізімдеріне және т.б. (тысқары сатып алынған және ішкі өндірілген) жұмсалған бұдан кейінгі шығындар әр уақытта табыс құрамында немесе орын алуына қарай шығындарда танылады. Бұл мұндай шығындарды ұйымды толық жетілдіруге жұмсалған шығындардан бөлек қарастыруға болмаудың салдары болып табылады.

Материалдық емес актив:

- осы активке қатысты болашақ экономикалық табыстар ұйымға келетіні ықтимал болса ғана; және

- активтің өзіндік құны сенімді бағаланатын болса ғана танылуы тиіс.

Мекеме активтің пайдалы қызметінің мерзімінде қолданылатын экономикалық талаптардың жиынтығын әкімшіліктің ең дұрыс бағалауын көрсететін негізделген және нығайтылатын рұқсаттарды пайдалана отырып, болашақтағы экономикалық табыстардың ықтималдығын бағалауға міндетті.

Мекеме бастапқы тану күні қолда бар деректерге сүйене отырып және сыртқы дерек көздерінен алынған деректерге басымдық бере отырып, активтерді пайдаланудан түсетін болашақ экономикалық кірістердің түсуімен байланыстыратын айқындылық дәрежесін бағалау үшін кәсіби пікірлерді пайдалануға тиіс.

Материалдық емес актив ең алдымен өзіндік құны бойынша бағалануы тиіс. [9 ХҚЕС 38]

Материалдық емес активтер кәсіпорынның балансында бастапқы құны бойынша кіріске алынады. Бұл материалдық емес активтердің бастапқы құны былайша анықталады:

- Құрылтайшылар мен үлес қосушылардың кәсіпорынға жарғылық қорына қосқан үлесі есебінен келіп кіріске алынған материалдық емес активтердің бағасы екі жақты нақты келісім бойынша бағаланады.

- Заңды тұлғалар мен жеке адамдардан тегін (қайтарымсыз), сый ретінде алынған материалдық емес активтер сол уақыттағы нарықтық баға бойынша бағаланады.

- Басқа заңды тұлғалардан, сондай-ақ жеке адамдардан сатылып алынған материалдық емес активтер, ол объектілерді сатып алуға және оларды пайдалану үшін жұмсалған шығындар сомаларының қосындысыбойынша бағаланады.

Бұл материалдық емес активтердің баланстық бағасын анықтаудың жалпы әдісі болып табылады. Бірақ кейбір материалдық емес активтердің бастапқы құнын анықтаудың ерекшеліктері бар. Бұған мысал ретінде соңғы уақыттарда акционерлік қоғамдар мен жекешелендірілген шаруашылық субъектілерінде және басқа да ұйымдарда қолданылып жүрген «Ноу- Хау» деген ұғымды келтіруге болады.

Материалдық емес активтердің жоғарыда аталып өткен түрлерінің бірі «Лицензиялық келісімдер». Ол белгілі бір заңды тұлғаның бір тауарды өндіру немесе сату құнын екінші бір заңды тұлғаға беруі болып табылады. Ал бұл құқыққа ие болған кәсіпорын оның иесіне, яғни лицезиялық келсімдерді берушіге ол материалдық емес актив үшін тиісті белгіленіп келісілген мөлшерлерде қаржы төлейді немесе келісім бойынша басқа да міндеттерін орындайды.

Материалдық емес активтердің «Программамен жабдықтау» деп аталатын түрі кәсіпорнының алдағы уақыттарда істелінетін жұмыстарына қатысты табыс әкелетін ақпараттармен мәліметтерді айтады.
«Патент» деп аталатын материалдық емес актив жеке адамның немесе топтың, сондай- ақ заңды тұлғаның ашқан, ойлап тапқан жаңалығын мемлекеттік тұрғыдан мойындап және ол жаңалықты ащқан адамға, топқа немесе заңды тұлғаға жаңалылығын өз пайдасына (жұмысына, қызметіне) қолдануына рұқсат беру туралы құжат болып табылады. Сонымен қатар «Патент» - деп кәсіпкерліктің кейбір түрімен (саудамен, сатып алумен тағыда басқа) айналысу үшін берілген құқықты куәландыратын құжатты айтады. Кәсіпкерлік патентті алар уақытында патенттік баж төлеуі керек.

Қайта бағалау жиілігі қайта бағаланатын материалдық емес актердің әділ құнының өзгеруіне байланысты болып келеді. Егер қайта бағаланған активтердің әділ құны оның баланстық құнынан елеулі ерекшеленсе, онда қосымша қайта бағалау қажет болады.

Кейбір материалдық емес активтердің әділ құнында елеулі және тұрақты емес өзгерістер болып тұрады да, ол жыл сайынға қайта бағалауды өткізуді қажеттілігін туындатады. Айту керек жайт, әділ құнындағы елеусіз өзгерістері бар материалдық емес активтерге жатпайтын, оларға қайта бағалау бірең сараң жүргізілуі мүмкін. Егер материалдық емес активтер қайта бағаланса, қайта бағалау күнінде кез-келген жинақталған амортизация, онда:

- активтің баланстық құны оны қайта бағалағаннан кейін артық бағаланған құнына тең болатындай етіп, активтің жалпы баланстық құнының өзгермеуімен прпорционалды қайта бағаланады;

- активтің жалпы баланстық құнының төмендетілуі арқылы есептен шығарылады, ал таза мөлшері активтің қайта бағаланған құнына дейін қайта есептелінеді.

Материалдық емес актив қайта бағаланған жағдайда, осы сыныптың басқа активтері де қайта бағалануы тиіс. Материалдық емес активтің түрі, сипаты мен өндірістік тағайыналуы бойынша ұқсас активтер тобын білдіреді. Материалдық емес активтің түріне енгізілетін объектілер, қаржылық есептілікте сомаларды әр түрлі есеп бағамдарына көрсету үшін және активтің таңдамалы қайта бағалануынан бас тарту үшін бірдей уақытта қайта бағаланады. Егер артық бағаланған материалдық емес активтерге жатқызылатын материалдық емес актив, осы актив үшін белсенді нарық болмауына байланысты қайта бағаланбаса, онда актив құнсызданудан зала мен жинақталған амортизацияны шегергеннен кейінгі бастапқы құны бойынша есептеліп, есепке алынуы тиіс. Егер қайта бағаланатын материалдық емес активтің әділ құны белсенді нарықтың болмауы салдарынан анықталынбаса, активтің баланстық сомасы болып, кейіннен жинақталған амортизация мен құнсызданудан залалды шегергеннен кейінгі нарықтық бағасын негізінде соңғы қайта бағаланған шамасы табылады. Артық бағаланған материалдық емес актив үшін белсенді нарықтың болмауы фактісі, актив құнының төмендеуі мүмкін екендегі білдіреді. Егер материалдық емес активтің баланстық құны қайта бағалау салдарына жоғарыласа, жоғарылау қайта бағалау резервінің кредитіне жатқызылуы керек. Алайда, қайта бағалау нәтижесінде алынған активтің баланстық құнының төмендеуі ретінде бұрын анықталған шамадан жоғары емес мөлшердегі табыс ретінде есепке алынуы тиіс. Егер активтің баланстық құны қайта бағалау нәтижесінде төмендесе, бұл төмендеудің шамасы пайда мен залал туралы есептілікте шығыс ретінде есепке алынады. Алайда егер, аталған материалдық емес актив актив бойынша қайта бағалау бойынша резерв құрылса, онда құн арасындағы айырмашылық тиісті актив объектісінің қайта бағалауынан пайда болған резервтің дебетіне жазылады. Демек, резервтік капитал есебінен материалдық емес активтің қайта бағалау залалын жабымыз. [10, 80б Д.С. Жақыпбеков – кәсіпорынның есеп және салықтық есеп саясаты, оқу құралы – алматы 2013,]

2-ші кестеде матриалдық емес активтердің қайта бағалауы бойынша негізгі шоттар корреспонденциясы.

Кесте 2 – материалдық емес активтерді қайта бағалау бойынша шоттар корреспонденциясы

 

  Операция мазмұны Типтік шоттар жоспары бойынша шоттар корреспонденциясы
Дебет Кредит
Қайта бағалау нәтижесінде көбейген материалдық емес активтердің баланстық құны
Қайта бағалаудың нәтижесінде кеміген материалдық емес активтердің баланстық құны: - резервтік соманың шеңберінде материалдық емес активтер қайта бағалаудың теріс таңбалы айырма сомасына - теріс таңбалы айырма сомасының қалдығына         2630, 2720, 2750
Ескерту - автормен әдебиеттер негізінде құрастырылған [2, 66б Проскурина В.П. бухгалтерлік есеп көмекші құрал алматы 2010]

 

 

Негізгі құралдар мен материалдық емес активтерді бақылау мен есебінің тәжірибесі және әдістерінің негізгі нормативтік актілері мен реттейтін методологиялары

 

Қaзaқcтaн бүгінгі тaңдa әлeумeттік-экoнoмикaлық жaңapу мeн caяcи дeмoкpaтиялaндыpудың жaңa кeзeңінe қaдaм бacқaлы тұp. Қaзaқcтaн жaһaндық экoнoмикaлық үpдіcтepгe cәйкec дaмып кeлe жaтқaн eл. Әлeмдeгі жacaлғaн жaңa мeн oзық aтaулыны бoйынa cіңіpгeн, дүниeжүзілік шapуaшылықтaн шaғын дa бoлca өзінe лaйық opнын иeмдeнгeн, әpі жaңa экoнoмикaлық жaғдaйлapғa жылдaм бeйімдeлугe қaбілeтті eл бoлу жoлындa.

Eліміздeгі үpдіc пeн нapықтық қaтынacтap жүйecі жылдaн жылғa дaмып кeлeді. Нapықтық экoнoмикaны apы қapaй жeтілдіpу мeн дaмыту, экoнoмикaлық қaтынacтapғa түcімі жaқтapды aқпapaттap жүйecімeн қaмтaмacыз eту, жaн-жaқты тaлдaу қызмeттepін жүpгізу, экoнoмикaлық тиімді шeшім қaбылдaу үpдіcіндe бухгaлтepлік eceптің aтқapaтын pөлі зop.

Материалдық емес активтер мен негізгі құралдар бақылау мен есебін реттейтін басты нормативтік актілер мен методологиясы болып Халықаралық Қаржылық есеп Стандарттары жатады.

Мекемеде нeгізгі құpaлдapдың eceбі 16 ХҚEC cәйкec, ал материалдық емес активтер 38 ХҚЕС сәйкес ұйымдacтыpылaды. Ocы cтaндapттар нeгізгі құpaлдың, материалдық емес активтердің eceбін жүpгізудің, cубъeктігe жaтaтын мeншік құқығын, шapуaшылық пeн oпepaтивтік бacқapу жүйecін aнықтaйды. Сонымен қатар, осы активтер бойынша бухгалтерлік есептілікте танылуы, бағалануы немесе қайта бағалануы, амортизация есептеу және т.б. көрсетілген және айқындалған.

Материалдық емес активтерді бақылаудың нормативтік актісі ретінде 38 Халықаралық қаржылық есеп стандартының 14, 15, 16 баптары бойынша реттеледі. Бұл баптар бойынша материалдық емес активтердің бақылау үдерісі айқындалған.

Материалдық емес активтер ҚЕҰС №2 27 тармағына немесе ХҚЕС №38 талаптарына сай болғанда ғана материалдық емес актив деп саналады.

Мекеме материалдық емес активті төмендегі жағдайларға байланысты активтер қатарына жатқызуға құқылы:

- ататлған активке қатысты келешекте пайда болатын экономикалық табыс мекемеге келіп түсетін болса;

- материалдық емес активтің құны мұқият бағаланатын болған жағдайда ғана актив материалдық емес активтер қатарына жатқызылады.

«VIP Центр-Алматы-Недвижимость CITY» жауапкершілігі шектеулі серікктестігінің бухгалтерлік есебінде КСБУ стандарттары бойынша, - ол 1С: Бухгалтерия бағдарламасы, - есептелініп келген материалдық емес активді, негізгі құралдарды талдай келе, ҚЕҰС немесе ХҚЕС бойынша мекемеде материалдық емес активтер, негізгі құралдар жоқ дегенде қорытынды жасауға болады.

Материалдық емес активтердің біртектес операцияларының типтік шоттар жоспары бойынша шоттар корреспонденциясы төмендегі 3-ші кестеде көрсетілген.

Кесте – 3 материалдық емес активтердің біртектес оперциялары бойынша шоттар корреспонденциясы

 

  Операция мазмұны Типтік шоттар жоспары бойынша шоттар корреспонденциясы
Дебет Кредит
Ұйымның өз есебінен құрылған материалдық емес активтер бастапқы бағасын көрсету (шаруашылық немесе мердігерлік тәсілдермен)        
Материалдық емес активтерді жетілдіруге кеткен шығындарды көрсету    
Материалдық емес активтерді сатып алу:    
3.1 - жауапты тұлғалардың есебінен
3.2 - мекемелерден
3.3 - жеке тұлғалардан
Заңды және жеке тұлғалардан ақысыз берілген материалдық емес активтер    
Аяқталмаған өндіріс кезінде материалдық емес активтер жасаумен айналысатын жұмыскерлердің есептелген еңбекақысы        
Материалдық емес актив жасаумен айналысатын жұмыскерлердің еңбекақысына есептелген әлеуметтік салық    
Материалдық емес активтердің құнына жатқызылған жалпы шығындар    
Материалдық емес активті шығыстан шығару кезінде есептен шығарылған:    
8.1 - баланстық құнының сомасы
8.2 - есептелген амортизациясының сомасы
Ескерту - автормен әдебиеттер негізінде құрастырылған [2, 66б Проскурина В.П. бухгалтерлік есеп көмекші құрал алматы 2010]

 

[2,66б Проскурина бухгалтерлік есеп басынан бастап көмекші құрал, алматы 2010]

Егер мекеме ресурстың негізінде түсетін болашақ экономикалық табыстарды алуға құқылы болса және бұл табыстарға өзге ұйымдар мен тұлғалардың қол жетуін шектей алатын болса, актив ұйымның бақылауында болып есептеледі. Мекеменің материалдық емес активтен алатын болашақ экономикалық табыстарды бақылау қабілеттілігі әдетте сот тәртібінде ықтиярсыз жүзеге асырыла алатын заңды құқықтардан туындауы мүмкін. Заңды құқықтар болмаған жағдайда, бақылауды жүзеге асыру неғұрлым қиын мақсат болып табылады. Бірақ ұйым болашақ экономикалық табыстарды басқа да тәсілдер арқылы бақылай алатындықтан, бақылау үшін сот тәртібінде ықтиярсыз жүзеге асыру қажетті шарт болып табылмайды.

Материалдық емес активтер есебін реттейтін 38 ХҚЕС-ында қолданылған болашақ экономикалық пайда түсінігі - материалдық емес активтерден туындайтын болашақ экономикалық пайдалар тауарларды сату немесе қызмет көрсетуден алынған табыстарды, шығындардың үнемделуін немесе ұйымның активті қолдануының нәтижесі болып табылатын басқа табыстардан құралуы мүмкін. Мысалы, интеллектуалдық меншікті өндіріс барысында пайдалану болашақ табыстарды ұлғайтпай, болашақ өндірістік шығындарды қысқартуы мүмкін.

Материалдық емес активтің болашақ экономикалық пайда әкелуі, бұл материалдық емес актив болып есепте танылуының басты критерийлерінің, не талаптарының бірі ретінде қарастырамыз.

Нарықтық және техникалық білімдер болашақ экономикалық табыстардың пайда болуына мүмкіндік жасайды. Мекеме бұл табыстарды, мысал үшін, мұндай білімдер заңды құқықтар арқылы, сондай-ақ авторлық құқықтармен, сауда шартында көзделген шектеулер арқылы (мұндайға рұқсат етілген) немесе қызметкерлердің құпиялылықты сақтауы бойынша заңды міндеттерімен қорғалған жағдайда бақылай алады.

Мекемеде жоғары білікті қызметкерлер тобы болуы мүмкін және мекеме бұл қызметкерлерді дайындау нәтижесінде болашақ экономикалық табыстарға әкелетін қызметкерлердің қосымша дағдыларын бірегейлендіре алуы мүмкін. Сонымен қатар ұйым қызметкерлердің оған өз қызметін одан әрі көрсетуін күтуі мүмкін. Бірақ әдетте ұйымның білікті және даярланған қызметкерлердің болуынан пайда болатын болашақ экономикалық табыстарға, бұл баптар материалдық емес активтің анықтамасына сәйкес болатын, тиісті дәрежедегі бақылауы жоқ. Ұқсас негіздер бойынша басқару немесе техникалық қызметкерлердің нақты сипаттамалары, егер оларды пайдалану және олардан болашақ экономикалық табыстарды алу заңды құқықтармен қорғалмаған жағдайда, сондай-ақ материалдық емес активтің анықтамасының басқа тармақтарына жауап бермесе, материалдық емес активтердің көрсеткіштеріне сәйкес болмауы ықтимал.

Кейбір жағдайларда мекеме клиенттер портфелі немесе нарықтың бөлігі болып, клиенттермен қарым-қатынастарды орнатуына жұмсалған талпыныстарына және клиенттердің икемділігінің арқасында оның клиенттердің одан әрі ынтымақтасуын күтеді. Бірақ клиенттермен байланыс немесе олардың икемділігін қорғауға заңды құқықтардың немесе бақылаудың өзге жолдары болмаған жағдайда, ұйым әдетте клиенттермен байланыстарының немесе олардың икемділігінің нәтижесінде пайда болатын болашақ экономикалық табыстарға, бұл баптарды (клиенттер портфелі, нарық бөлігі, клиенттермен байланыс, клиенттердің икемділігі) материалдық емес активтің анықтамасын қанағаттандырады деп тану үшін, тиісті бақылауы жоқ. Клиенттермен байланыстарды қорғауға заңды құқықтардың болмауына қарамастан, мұндай немесе ұқсас шарттық емес байланыстарға қатысты (ұйымдарды біріктіруден тыс) жүзеге асырылатын айырбастау операциялары ұйымның клиенттермен мұндай байланыстардан күтетін болашақ экономикалық табыстарды бақылай алатындығын куәландырады.

Сонымен бірге, мұндай айырбастау операциялары клиенттермен байланыстардың бөлінетіндігін куәландыратындықтан, мұндай байланыстар материалдық емес активтердің көрсеткіштерін қанағаттандырады.

Кейбір материалдық емес активтер физикалық субстанцияда, мысалы, компакт-дискіде (бағдарламалық қамтамасыз ету ретінде), құқықтық құжаттамада (лицензия немесе патент ретінде) немесе таспада болуы мүмкін. Материалдық және материалдық емес элементтері бар актив 16 Жылжымайтын мүлік, ғимараттар мен жабдықтар ХҚЕС-ына (IAS) сәйкес есептелу немесе 38 ХҚЕС-ына сәйкес материалдық емес актив сияқты есептелу қажеттігін анықтау кезінде ұйым мұндай элементтердің қайсысының маңызды екені туралы кәсіби ойлауды қолданады. Мысалы, бағдарламалық басқару арқылы жұмыс істейтін станок үшін нақты жасалған бағдарламалық қамтамасыз етусіз жұмыс істей алмайтындықтан, мұндай бағдарламалық қамтамасыз ету станоктың құрамдас бөлігі болып табылады және жылжымайтын мүлік, үйлер мен жабдықтар ретінде есептелуі тиіс. Бұл компьютердің операциялық жүйесіне де қатысты. Бағдарламалық жабдықтар тиісті аппараттық құралдардың бөлігі болып табылмайтын материалдық емес актив ретінде есепке алынады.

Материалдық емес активтердің есебін реттейтін 38 ХҚЕС басқалармен қатар жарнама, дайындық, жіберу жұмыстарының, зерттеулер мен әзірлемелер шығындарына қолданылады. Зерттеу және әзірлемелер саласындағы қызмет білімнің дамуына бағытталған. Сол себепті мұндай қызмет түрі активтің физикалық субстанциясының пайда болуына әкелсе де (мысалы, тәжірибелік үлгі), активтің физикалық элементі материалдық емес активке, яғни бұл активтегі білімге, қатысты екінші орында болып табылады.

Қаржылық жалдау кезіндегі актив материалдық, сондай-ақ материалдық емес болуы мүмкін. Бастапқы танудан кейін жалға алушы 38 ХҚЕС бойынша қаржылық жалға алу (беру) шарты бойынша ұсталынатын материалдық емес активті есепке алады. Кинофильмдер, бейнежазбалар, пьесалар, қолжазбалар, патенттер және авторлық құқықтар сияқты баптарға қатысты лицензиялық келісім бойынша құқықтар 17 ХҚЕС (IAS) қолданылу аясынан шығарылады және 38 ХҚЕС қолданылу аясында болады.

Халықаралық қаржылық есептіліктің стандартының қолданылу аясынан шығуы, егер қызметтің және операциялардың белгілі бір түрлері басқаша шешілуі ықтимал есепке алу мәселелерінің пайда болуына әкеліп соқтыратын барынша арнайы сипатқа ие болған жағдайда, орын алуы мүмкін. Мұндай мәселелер өндіру салаларында мұнайды, газды және минералдық ресурстарды барлауға, өңдеуге және өндіруге арналған шығындар бойынша, сондай-ақ сақтандыру шарттарына байланысты туындайды. Тиісінше, осы 38 ХҚЕС бойынша осындай қызмет түрлеріне және осындай шарттарға арналған шығындарға қолданылмайды. Алайда, осы Стандарт өндіру салаларында немесе сақтандыру ұйымдарында қолданылатын басқа материалдық емес активтерге (компьютерлік бағдарламалық қамтамасыз ету сияқты) және басқа да (іске қосу жұмыстарына арналған шығындар сияқты) шығындарға қолданылады. [9 Хқес 38]

16 ХҚЕС негізгі құралдардың бақылауы мен есепке алуының басты нормативтік актісі деп қарастырамыз. Осы 16 ХҚЕС басты мақсаты қаржылық есептілігін пайдаланушылар ұйымының жылжымайтын мүлік, үйлер мен жабдықтарға инвестициялары және ондай инвестициялардағы өзгерістер туралы ақпарат алуы үшін жылжымайтын мүлік, үйлер мен жабдықтар есебінің тәртібін анықтау болып табылады.

Жылжымайтын мүлік, үйлер мен жабдықтар есебінің негізгі мәселелері активтерді тану, олардың қаржылық жағдай туралы есептік құнын және осыларға байланысты танылуы тиісті амортизациялық аударымдар мен құнсызданудан болған залалдарды анықтау болып табылады.

16 ХҚЕС бойынша негізгі құралдарды тану мен бағалау, амортизация есептеу әдісі, құнсыздану, қайта бағалау, сонымен қатар негізгі құралдарды қаржылық есептілікте ашып көрсетілуі айқындалады.

Негізгі құралдараға амортизация есептеу және оның әдісі осы халықаралық қаржылық есеп стандартының 42-ші баптан бастап 62-ші бапқа дейін көрсетілген. Осы амортизация ұғымына және оның осы негізгі құралдарға байланысты әдістерін қысқаша қарастырып өтейік.

Объектінің жинақталған өзіндік құнымен салыстырғанда бастапқы құны елеулі жылжымайтын мүлік, үйлер мен жабдықтар объектісінің әрбір компоненті міндетті түрде бөлек амортизациялануы тиіс.

Мекеме жылжымайтын мүлік, ғимараттар мен жабдықтар объектісіне қатысты бастапқы танылған соманы оның елеулі құраушы бөліктеріне бөледі және сондай әрбір құраушы бөлікті бөлек амортизациялайды. Мысалы, ұшақтың фюзеляжы мен двигателін, осы объект өзіндік құнда екендігіне немесе қаржылық жалдау мәні болып табылатындығына қарамастан, бөлек амортизациялауға болады. Сәйкесінше егер ұйым нарық мерзімдерімен байланысты жағымды немесе жағымсыз жалдауға қатысты болатын осы бап өзіндік құнында бейнеленілетін сомаларды жекелеп амортизациялау сәйкес келуі мүмкін ең кіші қызмет шартында жылжымайтын мүлік, үйлер мен жабдықтарды сатып алған жағдайда.

Жылжымайтын мүлік, ғимараттар мен жабдықтар объектісі елеулі құраушы бөлігінің пайдалы қызмет мерзімі және соған қатысты қолданылатын амортизациялау әдісі тап сол объектінің пайдалы қызмет мерзімі және оның басқа елеулі құраушы бөлігін амортизациялау әдісі сияқты болуы мүмкін. Амортизациялық есептеудің мөлшерін анықтаған кезде ондай құраушы бөліктерді топтарға біріктіруге болады

Егер мекеме жылжымайтын мүлік, үйлер мен жабдықтар объектісінің кейбір құраушы бөліктерін бөлек амортизациялайтын болса, ол осы объектінің қалған бөлігін де бөлек амортизациялауы тиіс. Объектінің қалған бөлігі жеке-жеке алғанда елеулі маңызы жоқ құраушы бөліктерден тұрады. Егер ұйымның осы құраушы бөліктерге қатысты күтілімдері әртүрлі болса, тұтыну сұлбасын және/немесе оның компоненттерінің пайдалы қызмет мерзімін дәл көрсететіндей объектінің қалған бөлігін амортизациялау үшін жуықтату әдісін қолдану қажеттігі туындауы мүмкін.

Мекеме тұтас алғанда объектінің өзіндік құнымен салыстырғанда бастапқы құны елеулі емес объектінің компоненттерін бөлек амортизациялауға құқылы.

Әрбір кезең үшін амортизациялық есептеулер, егер олар басқа активтің қаржылық жағдай туралы есептік құнына қосылмаса ғана, пайдада немесе шығында танылуы тиіс

Кезең ішіндегі амортизациялық есептеулер әдетте пайдада немесе шығында танылады. Бірақ, кейде активте түйінделген экономикалық пайдалар басқа активтерді өндірген кезде жоғалып кетеді. Бұл жағдайда амортизациялық есептеулер басқа активтің бастапқы құнының бір бөлігін құрайды және оның қаржылық жағдай туралы есептік құнына қосылады. Мысалы, өндірістік жабдықты амортизациялау тауар-материалдық босалқыларды өңдеу жөніндегі шығындарға қосылады (2 ХҚЕС-ын (IAS) қараңыз). Сол сияқты, әзірлеуде пайдаланылатын жылжымайтын мүлік, үйлер мен жабдықтардың амортизациясы 38 Материалдық емес активтер ХҚЕС-ына (IAS) сәйкес танылатын материалдық емес активтің бастапқы өзіндік құнына қосылуы мүмкін. [7, хқес 16]

Негізгі құралдардың жалдау есебі 17 Халықаралық қаржылық есеп стандартымен реттеледі.

Осы 17 ХҚЕС бойынша жалдау – жалға беруші жалға алушыларға жалдау ақысына немесе төлемдер тобының орнына келісілген уақыт ішінде активтерді пайдалану құқығын беретін шарт.

Жалдау, егер ол иеленумен қатар жүретін айтарлықтай деңгейдегі барлық тəуекелдіктер мен пайданы меңзейтін болса, қаржылық жалдау ретінде жіктеледі. Егер жалдау иеленумен қатар жүретін барлық тəуекелдіктер мен пайданы айтарлықтай меңзеуге əкеліп соқтырмаса, операциялық ретінде жіктеледі.

Жалдау мерзімінің басында жалға алушылар қаржылық жалдауды активтер жəне өздерінің қаржылық жағдай туралы есептеріндегі жалға алынған меншіктің əділ құнына тең сомадағы міндеттемелер ретінде қабылдаулары тиіс, немесе – бұл сомалар аз мөлшердегі жалдау төлемдерінің дисконтты құнынан төмен болса, əрбіреуінің шамасы қабылданған жалдауда анықталады. Аз мөлшердегі жалдау төлемдерінің дисконттық құнын есептегенде дисконттаудың мөлшері, егер олар анықталуға берілсе, жалдауға салынған пайыз мөлшерлемесі болып табылады, бұлай болмаған жағдайда жалға алушының əрбір қарыздық капиталға пайыздың өсім мөлшерлемесі пайдаланылуы тиіс. Жалға алушының кез келген бастапқы тікелей шығындары актив танылған сомаға қосылады.

Қаржылық жалдау амортизацияланатын активтер үшін амортизациялық шығыстарды жəне əрбір есеп кезеңі үшін қаржы шығыстарын тудырады.

Амортизациялық саясат амортизациялық жалдау активтері үшін міндетті түрде меншіктегі амортизациялық активке қатысты қолданылуға сəйкес болу керек, амортизацияның танылатын сомасы міндетті түрде 16 Жылжымайтын мүлік, ғимараттар мен жабдықтар ХҚЕС (IAS) жəне 38 Материалдық емес активтер ХҚЕС-ына (IAS) сəйкес есептелуі тиіс.

Егер жалға алушының жалдау мерзімінің аяғында меншік құқығына ие болуына негізделген сенімі болмаса онда актив міндетті түрде жалдау немесе пайдалы қызметтің ең қысқа екі кезеңінен толықтай амортизациялануы керек.

Операциялық жалдаудағы жалдау төлемдері жалдау мерзімінің ішінде, басқа жүйелі негізді пайдаланушының пайда алатын уақытша кестесін неғұрлым айқын көрсететін жағдайлардан басқа, біркелкі бөлінген шығыс ретінде көрінуі тиіс.

Жалға берушілер нақты активтер сипатына сәйкес операциялық жалдауға берілген активтерді өздерінің бухгалтерлік қаржылық жағдай туралы есебінде ұсынуы тиіс.

Операциялық жалдаудан түскен табыс, өзге жүйелі түрде бөлудің пайдаланушының жалдауға өткізілген активтен алынатын пайданың азаюы уақытша кестесін жақсы беруін қамтамасыз ету жағдайларын қоспағанда, жалдау мерзімі ішінде тікелей бағыт негізінде табыстар құрамында танылуы тиіс. [15, хқес 17]

Негізгі құралдарды жалдау – жалға беруші деп аталатын бір субъектінің жалдаушы деп аталатын екніші субъектіге ғимаратты құрылғыны, жабдықтарды, автокөлікті және т.б. уақытша пайдалануға (ағымдағы жалдау) беруі.

Бұл жағдайда жалға беруші мүліктің иесі болып табылады және оны күрделі жөндеуден өткізіп, амортизация есептейді, ал жалдаушы, келісім шарт бойынша келісілген жалдау ақыын келісілген мерзімде төлеп, оны есепті кезең шығындарына жатқызады. Демек, жалға беруші мен жалдаушы арасында келісімшарт қарастырылған. Келісімшарт бойынша екі жақ құқытары мен міндеттері және де жалдау операциясының шарттары көрсетіледі.

Негізгі құралдардың жалдау операцияларын төмендегі 4-ші кестеде бухгалтерлік проводкалар бойынша көрсеттім:

Кесте – 4 негізгі құралдардың жалдау операциялары бойынша шоттар корреспонденциясы

 

  Операция мазмұны Типтік шоттар жоспары бойынша шоттар корреспонденциясы
Дебет Кредит
Жалға берушінің шот фактурасы бойынша есептелген жалдау міндеттемелері 7010, 7110, 7210
ҚҚС есепке алында
Жалдау ақысын төлеу 1010, 1030
Ескерту - автормен әдебиеттер негізінде құрастырылған [2, 65б Проскурина В.П. бухгалтерлік есеп көмекші құрал алматы 2010]

 

Негізгі құралдар лизингісі – бұл негізгі құралдарда жалға беру, яғни жалдау ақысы ұзақ мерзімге қарызға алынған негізгі құралдардың сатып алу төлемақысына жатқызылады. Бұл жағдайда негізгі құралдар жалдаушының балансына есепке алынып, күрделі жөндеуді және амортизация есептеуді жалдаушы өз есебінен жүргізеді.

Келісімшарт бойынша құны толық төленіп болғанға дейін негізгі құрал жалдаушының лизингісінде болады, ал төленгенсін негізгі құрал оның меншігіне көшеді. Жалдаушы жалға берушіге негізгі құралдың құнынан басқа, қаржылық жалға алуына орай келісімшартта көрсетілген мөлшерде жалға берушіге сыйақы төлейді.

Қаржылық жалдаудың ағымдағы жалдаудан басты ерекшелігі, қаржылық жадау кезінде (лизинг), жалдау мерзімі аяқталғаннан кейін негізгі құрал міндетті түрде жалдаушының меншігіне көшеді.

Негізгі құралдарды қаржылық жалға беруші жалға алушыға берерде, ол, яғни жалға беруші осы беріп отырған негізгі құралдың ұзақ мерзімді уақытта (1 жылдан астам) жалға алушының иелігіне өтетінін ескеруі керек.

Екі тараптың арасында жасасқан келісімшарт бойынша: екі тараптың құқықтары мен міндеттері, жалгерлік бойынша төлем уақыты, төлемнің барлық сомасы, сонымен қатар ай сайынға немесе екі тараптың келісуі бойынша төлем жиілігі (төлем жиілігі екі тарап келісілген негізде ай сайын, не квартал сайын болуы мүмкін) көрсетіледі.

Қаржылық жалдау бойынша негізгі құралдардың жалдаушыға өту барысында да жалдаушы, жалға беруші осы операцияны өзінің балансына көрсетуі керек. Қазақстан Руспубликасының Салық Кодексі бойынша лизингтік операцияларға қосылған құн салығы төленеді. Қосылған құн салығын бюджетке негізгі құралдарды жалға беруші төлейді.

Негізгі құралдардың лизингісі төмендегі 5-ші кестеде бухгалтерлік проводкалар бойынша жасалады:

Кесте – 5 негізгі құралдардың лизингісі бойынша шоттар корреспонденциясы

 

  Операция мазмұны Типтік шоттар жоспары бойынша шоттар корреспонденциясы
Дебет Кредит
Лизингке берушінің бухгалтерлік проводкалары    
Лизингке берілген активтердің есептен шығарылған сомасы (қаржылық жалдау)    
Сатып алушыға берліген шот (лизинг алушыға): - берілген активтер сомасына - ҚҚС сомасына     1230, 2130 1230, 2110    
Лизингке берілген мезгілге толықтай есептелген сыйақының сомасы    
Есепті кезеңнің соңында танылған табыс 6130, 6110
Лизинг бойынша төленген төлемдер (негізгі берешек сома) 1010, 1030 1230, 2130
Сыйақы бойынша түскен төлемдер 1010, 1030
Лизингке алушының бухгалтерлік проводкалары    
Қаржылық лизингпен алынған активтер бойынша көрсетілген келісім шарттағы келісілген сома     3370,4150
Есепке алынған ҚҚС (шот фактурасы бойынша) 3370, 4150
Лизинг мерзіміне тұтастай есептелінген сыйақының жалпы сомасы    
Лизинг бойынша төленген төлемдер (негізгі берешек сомасы)   3370, 4150   1010, 1030
Сыйақы төлемдері 1010, 1030
Сыйақы сомасының шығындарына жатқызылған
Ескерту - автормен әдебиеттер негізінде құрастырылған [2, 65б Проскурина В.П. бухгалтерлік есеп көмекші құрал алматы 2010]

[2, 64-65б проскурина бух есеп көмекші құрал алматы 2010]

 


mylektsii.ru - Мои Лекции - 2015-2019 год. (0.036 сек.)Все материалы представленные на сайте исключительно с целью ознакомления читателями и не преследуют коммерческих целей или нарушение авторских прав Пожаловаться на материал