Студопедия

Главная страница Случайная страница

КАТЕГОРИИ:

АвтомобилиАстрономияБиологияГеографияДом и садДругие языкиДругоеИнформатикаИсторияКультураЛитератураЛогикаМатематикаМедицинаМеталлургияМеханикаОбразованиеОхрана трудаПедагогикаПолитикаПравоПсихологияРелигияРиторикаСоциологияСпортСтроительствоТехнологияТуризмФизикаФилософияФинансыХимияЧерчениеЭкологияЭкономикаЭлектроника






Одағай сөздер, сөз табы ретіндегі ерекшелігі, мағыналық топтары




Ахмет Байтұрсынов «Тіл құрал» бойынша: Одағай сөздерді шылау сөздерге жатқызған.

Одағай одағайланып, оңаша айтылатын сөздер. О.сөздер қазақ тілінде көп. Барша шапшаң болған істі көрсету үшін айтылатын барша шабыттау үшін айталатын, барша жек көру, ақыру, тыю, қайыру, тоқтату, басу, жұбату үшін айталатын, барша қуаныш, қорыққанда, шошығанда, таңдандағанда, тамсанғанда айтылатын сөздер һәм шығатын дыбыстар бәрі одағай болады. Солай болған соң одайғай бірнеше топқа бөлінеді.

Ілездік одағай: лап,шап,жұлт,жалт,сып, тік, күмп, күрс, мырс, қалт, пырт.

Еліктеу одағайы: шыр- шыр, пыр- пыр, сықыр- сықыр, сылдыр -сылдыр, күлдір- күлдір.

Шақырыс одағайы адамды шақырғанда әй! «аттан!» һәм ұран сөздер, һәр жүздің, һәр рудың шақыратын өз ұрандары болғандықтан қазақ ұран сөздері басқа басқа бәріне бірдей жалпы ұраны «Алаш!».

Малды шақырғанда, түйеге күс- күс, жылқыға қырау -қырау, сиырға ау- қау.

А. Ысқақов «Қазіргі қазақ тілі» бойынша: Одағайлар өз алдында ерекшеліктері бар сөздер. Ал ол мына ерекшеліктер:

Одағай сөздердің мағыналары адамның әртүрлі сезіміне байланысты шығатын дыбыстық ишараттар. Мысалы: Япырмау, қайда сол күндер! Дегендегі япырмау өкінгендікті арманды білдіреді.

Адамның көңіл күйі құбылмалы болғандықтан, одағай сөздердің көпшілігінің мағыналары құбылмалы ауыспалы, көпмағыналы болып келеді. Мысалы: уай, жараңдар, мен бір ақыл айтайын ба? Деген сөйлемдегі айтылған ойдың мағынасына аңғар сарынына қарай одағай сөздер дауыс ырғағы арқылы сөйлеуші адамның көңіл күйін қабаттастыра білідіріп тұр.

Одағай сөздер сөйлемнің басқа мүшелерімен грамматикалық жағынан байланыспайды. Олай болса, өзі жарыса айтылған сөйлемнің мүшесі болмайды. Дауыс ырғағы арқылы оқшауланып, бөліп тұратын сөздер. Мысалы: Қап, барлық еңбектері далаға кетті ау! Дегендегі қап одағайы сөйлемдермен жарыса айтылып, тоылқытар түсіп тұр.



Одағайлардың түрлері

Одағайлар негізгі және туынды болып екіге бөлінеді.Негізгі одағайлар: ау, па, ей, әй, уау, уай, я, пай, охо, әй, аха.

Туынды одағайлар: массаған, бәрекелді, әттеген ай, о тоба, астапырала, япырмай, ойпырмай, о дариға сияқты одағайлар жатады.

Адамға арнайы айтылатын одағайлар бар. Мысалы: кәне, міне, әні, мә, жә,әйдй, тек, тәйт. Бұлардың мағыналары жоғарыдағы одағайлардан гөрі басқаша. Демек олардың кейбіреулері көрсету, я нұсқау кәні, міне, әні кейбіреулері ұзын мә, әйдә мағыналарын береді. Бұларды ишарат одағайлары деген дұрыс.

Қ.Жұбанов «Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер» бойынша:Одағай.Таптасқан сөздер: Мен бүгін келдім..Таптаспаған сөздер: Әй, е, бәсе; заттың өзі, ісі, сипаты айрылмай, түйдек күйінде жүреді.

Таптасқан сөздер –атау сөздер. Бұлар заттың өзін, сипатын, ісін айырып, атау үшін қажет; таптасқан сөздер жеке тұрып хабар беру үшін емес, бірнешеуі қосылп барып, хабар беру үшін жасалған.



Таптаспаған сөздер – заттың өзін, сипатын, түйдегін жазбай атау үшін қажет. Ол хабарлаушы сөздер, жеке тұрып ақ хабар беру үшін жасалған. Бұлар құрылысы жағынан жеке сөз, атқаратын қызметі жағынан сөйлем не сөйлемдер жинағы. Таптасқан сөзді сөйлемдерде бұлар одағайланып тұрады. Оның түрлері:

Шаруашылық одағай тілге тән сөз емес, өйткені ол адамдар арасында қолданылмайды. Адамнан басқа жан жануарларға қолданылады. Мысалы: жылқыға айтылатын одағайлар құрау құрау, (шақырғанда), құр құр, лық лық, (асауды тоқтатқанда )кіш-кіш (суарғанда )

Көңіл одағайлар. Тілде көіл райын қоса білдіретін амалдар өте көп. Өйткені көңілдің әр түрлі райынын өзіне тән әр тұрлі райы бар. Айтушының көңіл райын сөйлемнің әніне қарай танимыз. Көіл райын білдіру үшін қосымша, қосалқылар да қолданылады. Таптасқан сөздерден құралған сөйлемдер арқылы да көіл райы білдіреді. Мәселен ақындар өз өлеңдерінде суреттеу арқылы көңіл райын танытады.

Қатынас одағайлары. Сәлемдесу, жөн сұрау қоштасу формулаларынан құралған қатынас одағайлары бар. Мысалы: әй, ау, о, мә, деген одағайлар тындаушының көңілін өзіне аудару үшін айтылады.

«Қазақ грамматикасы» бойынша:Одағай. Одағайдың түрлері.Тілімізде одағай сөздері үш топқа бөлінеді:

Көңіл күй одағайы: жағымды көңіл күйді білдіретін одағайлар. Мысалы: алақай, охо, жолдас болатын болдым;

Жағымсыз эмоцияны білдіретін одағайлар. Мысалы: әттең ай, қап, Уай, қайдасындар? Түге бар болғырлар.

Әрі жағымды, әрі жағымсыз эмоцияны білдіретін одағайлар. Мысалы: а) пай- пай, қандай жарасады, ә!

ренжу, наразылық мағынасында: пай- пай, осы бір емізіп тартаның ай!

Императивті ишара одағайлары:

адамға бағышталып айтылатын одағайлар бұған адамның адресіне бұйыру, жекіру, тиым салу мақсатымен қолданылады. Мысалы: Тек, танымай сөйле! Былғама Нұрғанымды.

Мал, үй хаиуанаттарына бағышталып айтлатын одағайлар. Мысалы: әукім әукім, ақ бұзау ертерек өс! Құтты бол, сиыр бол да, сүтті бол!

Тұрмыс салт одағайлары бұған адамдармен амандасу, қоштасу т.б. сыйластық белгісі ретінде қолданылады. Мысалы: Құп деді де, қоштасып жүріп кетті агороном.

Одағайдың мағыналық ерекшеліктерін екі үлкен топқа бөлуге болады:

Бір мағыналы одағайлар. Бұл топқа одағайлар қай ситуация болмасын, қай контекске түспесін, қандай интонациямен айтылмасын үнемі бір ақ мәнде жұмсалады. Алақай, ура сөздері тек шаттану, қуану сезімін білдіру үшін жұмсалса, қап, әаттең, әттеген ай сөздері әр уақытта өкіну мағынасында жұмсалады. Мысалы: Әттеген ай, неғып біз былай болып қалдық деген ой әрқайсысымызды қинады.

Көпмәнді одағайлар. Бұл топқа екі үш, не одан да көп мәнде жұмсалатын сөздер жатады. Пәлі, бәлі одағайы үш түрлі мәнде қолданылады.

Одағайлардың интонациялық ерекшеліктері:

Қазақ тілінде барлық дыбыстар бәрі бірдей одағай мағынасында жұмсала бермейді. А,ә,о дыбыстары ғана одағай мәнде жұмсалады. Ұ,ү,у,ө,і дыбыстары одағай жасай алмайды. Ал ы дыбысы одағай қызметінде сирек кезедседі.

 

Одағайлардың грамматикалық ерекшеліктері:

Одағайлар негізінен түрленбейтін сөздер одағайлардың өзіне ғана тән жұрнақтар жоқ. Олар субстантивтенгенде ғана болмаса, жалғауда да көп қабылданбайтын сөздер. Кейбір одағайларға ла, ле, шыл, шіл жұрнақтары жалғанады: ойбайлау, тәйір айшыл.


mylektsii.ru - Мои Лекции - 2015-2018 год. (0.006 сек.)Все материалы представленные на сайте исключительно с целью ознакомления читателями и не преследуют коммерческих целей или нарушение авторских прав Пожаловаться на материал