Студопедия

Главная страница Случайная страница

КАТЕГОРИИ:

АвтомобилиАстрономияБиологияГеографияДом и садДругие языкиДругоеИнформатикаИсторияКультураЛитератураЛогикаМатематикаМедицинаМеталлургияМеханикаОбразованиеОхрана трудаПедагогикаПолитикаПравоПсихологияРелигияРиторикаСоциологияСпортСтроительствоТехнологияТуризмФизикаФилософияФинансыХимияЧерчениеЭкологияЭкономикаЭлектроника






Нахв (грамматика) 15 страница




أقسام تزيينات .§ -54

Араб тілінде 12 танымал тазйин бар:

1) مَفْعُول مُطْلَقْ ؛ 2) مَفْعُول بِهِ ؛ 3) ظَرْف زَمَانِى ؛ 4)ظَرْف مَكَانِى ؛ 5) حَال ؛ 6) تَمْيِيز ؛ 7) مُسْتَثْنَي ؛ 8) ذُو الْجَارّ ؛ 9) مَحْذُوفُ الْجَارّ؛ 10) مُتَمِّم فِعْلِ نَاقِص ؛ 11) مُتَمِّم فِفْلِ قَلْبِى ؛ 12) تَزْيِينَات شَتَّى.

مَفْعُول مُطْلَق

Мафъули мутлақ– етістіктен кейін келетін масдар. Ол етістіктің мағынасын нақтылау (күшейту, бекіту) үшін және қимылдың түрі (сапасы) мен санын анықтау үшін қолданылады. Мысалы:

جَلَسْتُ جُلُوسًا

- мен дәл отырдым;

جَلَسْتُ جَلْسَةً

- мен бір рет отырдым;

جَلَسْتُ قُعُودًا

- мен шөкелеп отырдым.

Қағида: Кез келген мафъули мутлақ мансуб болады. Мысалы :

جَلَسْتُ جَلْسَةً ؛ جَلَسْتُ جَلْسَتَيْنِ ؛ جَلِسْتُ جَلْسَاتٍ.



Кейбір мафъули мутлақтар феълдің мурадифінің (немесе мутарадифінің) масдары болып табылады.

قَعَدْتُ جُلُوسًا.

)Яғниقَعَدْتُ синонимы - جَلَسْتُ, ал оның масдары - جُلُوسًا.(

Кейбір мафъули мутлақтар қандай да бір зат есімнің музафы болып келеді. Мысалы:

ضَرَبْتُ ضَرْبَ الْجَلاَّدِ ؛ نِمْتُ نَوْمَ الْعَرُوسِ ؛ سِرْتُ سَيْرَ الْكِبَارِ.

Кейбір мафъули мутлақтар сифаты (анықтауышы) бар мавсуф (анықталушы сөз) болып келеді. Мысалы:

قَرَأْتُ قِرَاءَةً جَيِّدَةً ؛ ضَرَبْتُ ضَرْبًا شَدِيدًا ؛ سِرْتُ سَيْرًا كَثِيرًا .



Мафъули мутлақтар тек етістіктерге ғана тән емес. Кейде мафъули мутлақтар исми сифаттан кейін келеді. Мысалы:

زَيْدٌ ضَارِبٌ ضَرْبًا شَدِيدًا ؛ الْمَالُ مَسْرُوقٌ سَرَقَةً عَجِيبَةً ؛ زَيْدٌ حَسَنٌ حُسْنًا مَقْبُولاً.

مَفْعُول بِه ِ .§ -55

Мафъули биһ– амал -әрекет жасалатын заттың немесе құбылыстың атауы, басқаша айтқанда, іс-қимылдың нысаны болып табылады да, кімді? нені? деген сұрақтарға жауап береді. Мысалы:

قَتَلْتُ عَقْرَبًا ؛ رَأَيْتُ ذِئْبًا ؛ أَكَلْتُ طَعَامًا ؛ جَمَعْتُ مَالاً

(Ол қазақ тіліндегі табыс септігіндегі сөзге сәйкес келеді – ауд.еск.) Мысалы,

أَعْبُدُ اللَّهَ ؛ لَقِيتُ زَيْدًا فِي السُّوقِ ؛ أَعْطَيْتُ زَيْدًا دِرْهَمًا деген сөйлемдегі Аллаһ және Зәйд сөздері сияқты.

Қағида: Кез келген мафъули биһ мансуб болады. Мысалы:

أَكْرَمْتُ مُسْلِمًا ؛ أَكْرَمْتُ مُسْلِمَيْنِ ؛ أَكْرَمْتُ مُسْلِمِينَ ؛ أَكْرَمْتُ مُسْلِمَاتٍ.

Қағида: Етістікке қосылып келген замир ойда мансуб болады да, мафъули биһ рөлін ойнайды. Мысалы:

ضَرَبَهُ ؛ ضَرَبَهُمَا ؛ ضَرَبَهُمْ ؛ ضَرَبَهَا ؛ ضَرَبَهُمَا ؛ ضَرَبَهُنَّ ؛ ضَرَبَكَ؛ ضَرَبَكُمَا ؛ضَرَبَكُمْ ؛ ضَرَبَكِ ؛ ضَرَبَكُمَا ؛ ضَرَبَكُنَّ ؛ ضَرَبَنِي ؛ ضَرَبَنَا.

Қағида: Мафъули биһ негізгі етістегі етістіктерге тән. Ырықсыз етістегі етістіктердің мафъул бихтері жазылмайды. Өйткені ырықсыз етістегі етістіктің нағыз фаъилы айтылмайды, олардың мафъул бихтері марфуъ болады да, фаъилдың орнын басады. (Басқа оқулықтарда ол наиби фаъил – фаъила орынбасары деп көрсетіледі. ). Мысалы:

فُتِحَ الْبَابُ ؛ ضُرِبَ زَيْدٌ ؛ أُكِلَ الطَّعَامُ ؛ قُتِلَ ذِئْبٌ.

Мафъули биһтер, көбінесе, етістіктерден кейін тұрады. Сөйлемнің мағынасын тарылту үшін – инхисари тафһим – мафъули биһ кейде етістіктің алдында тұрады. Мысалы:

Мен Аллаһқа ғана құлшылық етемін -

اللَّهَ أَعْبُدُ *

Мен Зәйдты ғана ұрдым -

زَيْدًا ضَرَبْتُ *

Сен тек өз үлесіңді ғана алдың -

نَصِيبَكَ تَنَالُ .

Музафин илайһилі мафъули биһтер :

رَأَيْتُ فَرَسَ بَكْرٍ ؛ أَكَلْتُ لَحْمَ الْبَقَرِ ؛ أَخَذْتُ رَقِيمَ الْحَبِيبِ ؛ أَكْرَمْتُ فُقَرَاءَ الْبَلَدِ.

Сифатты мафъули биһтер:

رَأَيْتُ رَجُلاً عَالِمًا ؛ أَكَلْتُ لَحْمًا مَشْوِيًّا ؛ كَتَبْتُ مَكْتُوبًا عَرَبِيًّا ؛ قَتَلْتُ حَيَّةً كَبِيرَةً.

Таъкидты мафъули биһтер:

رَأَيْتُ زَيْدًا نَفْسَهُ ؛ أَكَلْتُ الرُّمَّانَ كُلَّهُ ؛ رَأَيْتُ الرَّجُلَيْنِ كِلَيْهِمَا ؛ رَأَيْتُ الأَحْبَابَ أَجْمَعِينَ.

Кейбір етістіктерде екі мафъули биһ болады. Мысалы:

أَعْطَيْتُ زَيْدًا دِرْهَمًا ؛ عَلَّمْتُ بَكْرًا عُلُومًا ؛ أَطْعَمْتُ زَيْدًا لَحْمًا ؛ أَلْبَسْتُ زَيْدًا جُبَّةً.

Төмендегі сөйлем тазйинаттары мафъули биһ болып табылады:

إِجْتَهَدْتُ كُلَّ الإِجْتِهَادِ ؛ عَزَّرْتُهُ بَعْضَ التَّعْزِيرِ ؛ جَلَسْتُ أَحْسَنَ الْجُلُوسِ عَمِلْتُ خَيْرَ الْعَمَلِ ؛ تَفْعَلُ شَرَّ الْفِعْلِ ؛ نَفْعَلُ أَسْهَلَ الأَفْعَالِ.

Грамматиканың кейбір ғалымдары бұл тазийндерді мафъули мутлақ деп есептейді. Мафъули биһтер де тек етістіктерге ғана тән емес. Кейбір жағдайларда исми фаъил және исми фаъъал сияқты исми сифаттардың да мафъул бихтері де кездеседі. Мысалы:

زَيْدٌ ضَارِبٌ عَمْرًا ؛ بَكْرٌ آكْلٌ خُبْزًا ؛ خَالِدٌ طَالِبٌ عِلْمًا ؛ عَمْرٌو أَكَّالٌ لَحْمًا.

Кейде исми фаъил және исми фаъъал мафъулге қосылады. Мұндай жағдайда олардың мафъулы мансуб емес, мажрур болады. Мысалы:

زََيْدٌ ضَرِبُ عَمْرٍو ؛ بَكْرٌ آكِلُ الْخُبْزِ ؛ خَالِدٌ طَالِبُ الْعِلْمِ ؛ عَمْرٌو أَكَّالُ اللَّحْمِ.

Исми сифат пен мафъулдың қосылуы жалған изафа (лафзия) болып табылады, сондықтан олар музаф болса да, белгілілік формасында болады. Оларды белгілілік формасына келтіру үшін оларға «ال» белгілілік артиклі қосылады. Мысалы:

الآكِلُ الْخُبْزِ ؛ الطَّالِبُ الْعِلْمِ ؛ الأَكَّالُ اللَّحْمِ.

(Бұл туралы «Изафаи лафзия» тарауында біраз айтылған).

Қағида: Егер исми сифат мафъулге қосылғанда, соңғысында «ال» болмаса, исми сифатқа да «ال» қосылмайды. Мысалы,

деп айтуға болмайды. الضَّارِبُ عَمْرٍو ؛ الآكِلُ خُبْزٍ ؛ الطَّالِبُ عِلْمٍ؛ الأَكَّالُ لَحْمٍ

Мафъулы бар масдарлар:

Кейде масдарлардың да мафъулы болады. Мысалы:

حُبُّنَاالْعِلْمَ أَشَدُّ مِنْ حُبِّنَاالْمَالَ.

Көбінесе, бұл масдарлар өз мафъулдарына музаф болып келеді. Мысалы:

حُبُّ الْعِلْمِ أَشَدُّ مِنْ حُبِّ الْمَالِ.

ظرف زمانى .§ -56

Зарфи заман –іс-қимылдың мезгілін білдіру үшін қолданылатын исми зарф. Қашан? Қай уақытта? деген сұрақтарға жауап береді. (Қазақ тіліндегі мезгіл пысықтауышына сәйкес келеді – ауд.еск.) Мысалы:

مَتَى تَأْكُلُ ؟ - آكُلُ نَهَارًا .

Қағида: Кез келген зарфи заман мансуб болады. Сондықтан муъраб зарфи замандар жазуда мансуб болады да, мабний зарфи замандар ойда мансуб болады.

Төменде танымал зарфи замандар келтіріледі:

1) مَتَى –қашан?

مَتَى تَأْكُلُ الطَّعَامَ ؟ مَتَى تَخْرُجُ ؟

2) أَيَّانَ –қашан?

أَيَّانَ احْتَرَقَ الْبَيْتُ ؟ أَيَّانَ تبَارزُونَ ؟

3) قَبْلُ –бұрын, алдында

نَحْنُ لَمْ نَعْلَمْ لِسَانَ الْعَرَبِ قَبْلُ ؛

4) بَعْدُ –кейін, соңыра

نَأْكُلُ قَبْلُ وَ نَشْرَبُ بَعْدُ ؛

5) قَبْلَ –...бұрын, алдын

نَتَوَضَّأُ قَبْلَ الأذَانِ ؛

6) بَعْدَ – …кейін

نَدْعُو بَعْدَ الصَّلاَةِ ؛

7) قَطُّ –ешқашан (өткен шақта)

لَمْ نَفْعَلِ الشَّرَّ قَطُّ؛

8) عَوْضُ –ешқашан (келер шақта)

لاَ نَفْعَلُ الشَّرَّ عَوْضُ؛

9) رُبَّمَا -кейде

رُبَّمَا نَتَصَدَّقُ مَالاً كَثِيرًا ؛

10) إِذَنْ –олай болса, онда

إِذَنْ أَظُنُّكَ كَاذِبًا ؛

11) أَمْسِ -кеше

إِشْتَرَيْتُ أَمْسِ كُتُبًا كَثِيرَةً ؛

12) الآنَ -қазір

الآنَ خَتَمْتُ قِرَاءَةَ الْقُرْآنِ ؛

13) اَلْيَوْمَ -бүгін

اَلْيَوْمَ أَبْتَدِئُ قِرَاءَةَ الْقُرْآنِ ؛

14) غَدًا -ертең

نَخْرُجُ غَدًا إِلَي الصَّحْرَاءِ ؛

15) اللَّيْلَةَ –бүгін түнде

أُطَالِعُ اللَّيْلَةَ كِتَابًا مُفِيدًا؛

16) الْبَارِحَةَ –өткен түнде

سِرْنَا الْبَارِحَةَ فِي الأَزِقَّةِ ؛

17) نَهَارًا -күндіз

نَأْكُلُ الطَّعَامَ نَهَارًا ؛

18) لَيْلاً -түнде

نَضْطَجِعُ فَنَنَامُ لَيْلاً؛

19) صَبَاحًا -таң ертең

شَرِبْنَا الشَّاىَ صَبَاحًا ؛

20) مَسَاءً -кешке

جَاءَ الأَضْيَافُ مَسَاءً؛

21) أَوَّلاً -алдымен, әуелі

نَتَوَضَّأُ أَوَّلاً ثُمَّ نُصَلَّى؛

22) آخِرًا –соңында, ақырында

نَأْكُلُ أَوَّلاً وَ نَشْرَبُ آخِرًا؛

23) دَائِمًا -үнемі, әрқашан

نَحْنُ نَتَنَفَّسُ دَائِمًا؛

24) غَالِبًا -көбінесе, жиі-жиі

نُطَالِعُ الْكُتُبَ غَالِبًا؛

25) بَعْضًا -кейде

نَذْهَبُ إِلَى الْقُرَي بَعْضًا؛

26) مَا كَثِيرًا–ең көп жағдайда, бәрінен көп

كَثِيرًا مَا نَشْتَغِلُ بِأُمُورِالدُّنْيَا؛

27) مَا قَلِيلاً -сирек

قَلِيلاً مَا نَذْكُرُالآخِرَةَ؛


mylektsii.ru - Мои Лекции - 2015-2018 год. (0.013 сек.)Все материалы представленные на сайте исключительно с целью ознакомления читателями и не преследуют коммерческих целей или нарушение авторских прав Пожаловаться на материал