Студопедия

Главная страница Случайная страница

КАТЕГОРИИ:

АвтомобилиАстрономияБиологияГеографияДом и садДругие языкиДругоеИнформатикаИсторияКультураЛитератураЛогикаМатематикаМедицинаМеталлургияМеханикаОбразованиеОхрана трудаПедагогикаПолитикаПравоПсихологияРелигияРиторикаСоциологияСпортСтроительствоТехнологияТуризмФизикаФилософияФинансыХимияЧерчениеЭкологияЭкономикаЭлектроника






Нахв (грамматика) 7 страница




مِعْطِيرَةٌ؛ مِنْكَاحَةٌ؛ صَبُورَةٌ деп қолдану қате болады. Оның үстіне, ثَيِّبٌ ؛ بِكْرٌ ؛ عَرُوسٌ ؛ زَوْجٌдегендер ер тегінде де, әйел тегінде де бірдей қоланыла береді.

Исм عَاقِرٌ؛ ؛طَالِقٌ حَامِلٌ؛ ؛حَائِضٌдеген исмдер тек әйел тегінде ғана қолданылады және оларды ер тегінде жұмсауға болмайды. Олар өздері әйел тегінде қолданылатындықтан, оларға таи таънис қосылмайды.: اِمْرَأَةٌ حَائِضٌ ؛ اِمْرَأَةٌ حَامِلٌ ؛ اِمْرَأَةٌ طَالِقٌ ؛ اِمْرَأَةٌ عَاقِر ٌ .

Бұл исми сифаттарды міндетті түрде عَاقِرَةٌ ؛ طَالِقَةٌ ؛ حَامِلَةٌ ؛ حَائِضَةٌ. деп қолдану керек емес.

مفرد تثنية و جمع .§ -24

Исмдер үш түрге (сан мөлшер жағынан – ауд.еск.) бөлінеді: Œ муфрад (жекеше) ;  тасния (екілік); Ž жамъ (көпше).

( واحد) مفرد -егер исм бір затты білдірсе, онда ол жекеше түрде (муфрад) болады. Мысалы: عَالِمٌ ؛ عَالِمَةٌ ؛ مَكْتَبٌ ؛ فَرَسٌ.

(مُثَنَّي) تثنية -егер исм екі затты білдірсе, онда ол екілік түрде (тасния)болады. Мысалы:



عَالِمَانِ ؛ عَالِمَتَانِ ؛ مَكْتَبَانِ ؛ فَرَسَانِ.

قواعد تثنية

Қағида: әрбір екілік жекеше түрден жасалады. Егер кез келген жекеше түрдің соңына алиф және кәсралы нун (انِ) қоссақ, екілік түр пайда болады.Мысалы:

عَالِمٌ - عَالِمَانِ ؛ فَرَسٌ - فَرَسَانِ.

Ескерту: Таснияның алифы кейде ىْ әрпіне өзгертіледі. Мысалы:

عَالِمَيْنِ ؛ عَالِمَتَيْنِ ؛ مَكْتَبَيْنِ ؛ فَرَسَيْنِ сияқты.

Қағида% Егер муфрад исмнің соңында негізінде و болған (ا) келсе, оны таснияға айналдырғанда сол алиф (و) әрпіне қайта өзгереді. Мысалы:عَصَا - عَصَوَانِ & عَصَاнегізіндеعُصَوٌболған.



؛ عَالِمَتَيْنِ ؛ مَكْتَبَيْنِ ؛ فَرَسَيْنِ.

Қағида: Егер жекеше түрдегі зат есімнің соңында негізінде ى болған (ا) келсе, оны таснияға айналдырғанда сол алиф ى әрпіне қайта өзгереді. Мысалы:: فَتَى - فَتَيَانِ. فَتَى -Бұл, негізінде,فَتًى болған.

Қағида: Алифи мақсураға аяқталатын әйел тегіндегі исм екілік түрге ауысқанда, алиф ى әрпіне өзгереді.Мысалы:

صُغْرَى - صُغْرَيَانِ ؛ حُبْلَى - حُبْلَيَانِ.

Қағида: Алифи мамдудаға аяқталатын әйел тегіндегі исм екілік түрге ауысқанда, хамза و әрпіне өзгереді. Мысалы:

حَمْرَاءُ - حَمْرَاوَانِ ؛ صَحْرَاءُ - صَحْرَاوَانِ.

Қағида: Соңғы түбір әрпі хамза болған исм екілік түрге ауысқанда, хамза ى әрпіне де, و әрпіне де өзгермейді.Мысалы:كِسَاءُ - كِسَاآنِ ؛ رِدَاءُ - رِدَاآنِ ؛ قَرَّاءُ - قَرَّاآنِ.

Қағида: أَبٌ сөзіндегідей жекеше түрдегі исм соңында түсірілген و, екілік түрінде түсірілмейді.Мысалы:حَمٌ - حَمَوَانِ ؛ أَخٌ - أَخَوَانِ ؛ أَبٌ - أَبَوَانِ.

حَمٌ ؛ اَخٌ ؛ اَبٌсөздері, негізінде,حَمُو؛ أَخُو؛ أَبُو болған.

Қағида: Екілік түрдегі сөздер изафа көмегімен басқа сөздермен тіркескенде, олардың соңындағы нун әрпі түсіп қалады. Мысалы, مَكْتَبَاكُمْ = مَكْتَبَيْكُمْ ؛ فَرَسَاكُمْ = فَرَسَيْكُمْ,деп айтуға болады, бірақ مَكْتَبَانِكُمْ деп айтуға болмайды.

)جمع (مجموع .§ -25

Егер бір исмді айтқанда, екеуден көп зат еске алынса, онд ол көпше түрде (жамъ) болады. Мысалы: عَالِمُونَ ؛ عَالِمَاتٌ ؛ مَكَاتِبُ ؛ أَفْرَاسٌ.

Көпше түрдегі исм де екілік сияқты жекеше түрден жасалады: Œ Кейде жекеше түрді көпше түрге айналдыру үшін сөз соңына вав және нун ( ونَ) қосу керек болады. Мысалы: عَالِمٌ - عَالِمُونَ.Бұл ер тегіндегі исмнің көптелуі.  Ал кейде (ا) және (ت) әріптері қосылады. Мысалы: عَالِمَةٌ - عَالِمَاتٌ.Бұл әйел тегіндегі исмнің көптелуі.

Кей жағдайларда жекеше түрді көпше түрге айналдыру үшін жекеше түрдің қалыбы мен формасы өзгереді. Мысалы:

مَكْتَبٌ - مَكَاتِبُ ؛ فَرَسٌ - أَفْرَاسٌ.

Көпше түрді екіге бөліп қарауға болады: Œ Жамъи салим;  Жамъи мукассар (таксир). Жекеше түрдегі зат есімнің басқа әріптері мен харакаттарын өзгертпей, тек соңына бір-екі әріптің қосылуы арқылы жасалатын көпше түрді жамъи салим (дұрыс форма)деп атаймыз. Мысалы: عَالِمٌ - عَالِمُونَ ؛ عَالِمَةٌ - عَالِمَاتٌ.

Жекеше түрдегі зат есімнің әріптері мен харакаттарының өзгеруі арқылы жасалған көпше түрді жамъи мукассар (немесе жамъи таксир, бұрыс форма)деп атаймыз. Мысалы:

مَكْتَبٌ - مَكَاتِبُ ؛ فَرَسٌ - أَفْرَاسٌ.

جمع سالم مذكر (جمع نونى ).

وжәне ن әріптеріне аяқталатын жамъи салимжамъи салим мүзәккарнемесежамъи нуний. Мысалы:

عَالِمٌ - عَالِمُونَ ؛ مُسْلِمٌ - مُسْلِمُونَ ؛ عَلِىٌّ - عَلِيُّونَ.

Қағида: Жамъи нуний, негізінен, исми сифат және кісі аламына тән. Басқа исмдерде бұлай жасалмайды. Мысалы:

عَالِمٌ - عَالِمُونَ ؛ مَعْلُومٌ - مَعْلُومُونَ ؛ كَذَّابٌ - كَذَّابُونَ ؛ أَعْلَمُ - أَعْلَمُونَ ؛ حَسَنٌ - حَسَنُونَ ؛ مِصْرِىٌّ - مِصْرِيُّونَ ؛ زَيْدٌ - زَيْدُونَ.

Әйел тегіндегі исм және исми жинсте жамъи нуний еш уақытта кездеспейді. Мысалы:

رَجُلٌ - رَجُلُونَ ؛ زَيْنَبُ - زَيْنَبُونَ,деп айтуға болмайды, бірақ رِجَالٌ ؛ زَيْنَبَاتُ. Деп қолдануға болады.

Көпше түрі فَعْلَى ؛ فَعْلاَءُ.Қалыбында жасалатын سَكْرَانُ ؛ أَحْمَرُ, сияқты сифати мушаббахалар да бар. Мұндай сифати мушаббахалардың көпше түрі де жамъи нуний болмайды. Мысалы: سَكْرَانُونَ ؛ أَحْمَرُونَ,деп айтуға болмайды, алайда سُكَارَىжәне حُمْرٌ деп айтуға болады.

Ескерту: عَالَمٌ - عَالَمُونَ, أَرْضٌ – أَرْضُونَ , сондай-ақ أَهْلٌ - أَهْلُونَ және سَنَةٌ - سِنُونَ сияқты сөздер өте аз кездеседі.

Қағида: Жамъи нунийда алдынан кәсра харакаты келетінو әрпі кейде ـيـ,әрпіне өзгеріп кетеді. Мысалы :

عَالِمُونَ - عَالِمِينَ ؛ مِصْرِيُّونَ - مِصْرِيِّينَ.

Қағида: Жамъи нуний изафа арқылы басқа бір сөзге тіркескенде, олардың соңындағы нун түсіп қалады. Мысалы:

عَالِمُوكُمْ = عَالِمِيكُمْ ؛ عَلِيُّوكُمْ = عَلِيِّيكُمْ.

)جمع سالم مؤنث (جمع تائى .§ -27

اжәне ت әріптеріне аяқталатын жамъи салим жамъи салими муаннаснемесе жамъи таийдеп аталады. Мысалы:

عَالِمَةٌ - عَالِمَاتٌ ؛ كَلِمَةٌ - كَلِمَاتٌ ؛ جَدَّةٌ - جَدَّاتٌ.

Қағида: Соңында таи таънис келетін көпше түрдегі исмдер жамъи таий деп аталады. Мысалы:

عَالِمَةٌ - عَالِمَاتٌ ؛ حَمْزَةٌ - حَمْزَاتٌ؛ عَلاَّمَةٌ - عَلاَّمَاتٌ.

Қағида: فُعْلَةٌ ؛ فِعْلَةٌ ؛ فَعْلَةٌ қалыптарындағы исмдерде ع орнындағы әріптер көпше түрде көбінесе ف әрпінің қарсысында тұрған әріптің харакатын алады. Мысалы:

تَمْرَةٌ - تَمَرَاتٌ ؛ سِدْرَةٌ - سِدِرَاتٌ ؛ حُجْرَةٌ - حُجُرَاتٌ.

Алайда : تَمْرَاتٌ ؛ سِدْرَاتٌ ؛ حُجْرَاتٌ = حُجُرَاتٌ. деп айтуға болады.

Қағида: Егер жоғарыдағы қалыптарда عорнындағы әріп харфи иллат (әлсіз әріп) болса, онда көпше түрде олардың ع әріптері үнемі сүкунды болады. Мысалы:

عَوْرَةٌ - عَوْرَاتٌ ؛ بَيْضَةٌ - بَيْضَاتٌ ؛ صُورَةٌ - صُورَاتٌ.

Қағида: Егер жоғарыдағы қалыптардағы исм сифати мушаббаха болса, онда көпше түрде ع үнемі сүкунды болады. Мысалы:

صَعْبَةٌ - صَعْبَاتٌ ؛ صِرْفَةٌ - صِرْفَاتٌ ؛ حُرَّةٌ - حُرَّاتٌ.

Қағида: Егер ер тегіндегі исми сифат адамнан басқа кез келген бір зат болғанда, олардың көпше түрі ат әрпінің көмегімен жасалады. Мысалы:

صَافِنٌ - صَافِنَاتٌ ؛ مَكْتُوبٌ - مَكْتُوبَاتٌ ؛ مَأْكُولٌ - مَأْكُولاَتٌ.

جمع أكبر .§ -28

فَعَالِلُжәнеفَعَالِيلُқалыбындағы көпше түрді жамъи акбардеп атаймыз. Мысалы:

دَفْتَرٌ - دَفَاتِرُ ؛ قِرْطَاسٌ - قَرَاطِيسُ.

Жамъи акбардың 10 қалыбы бар:

1) فَعَالِلُ : دَفْتَرٌ - دَفَاتِرُ ؛ سَفَرْجَلٌ - سَفَارِجُ ؛

2) فَعَالِيلُ : قِرْطَاسٌ - قَرَاطِيسُ ؛ دُكَّانٌ - دَكَاكِينُ ؛

3) مَفَاعِلُ : مَكْتَبٌ - مَكَاتِبُ ؛ مَدْرَسَةٌ - مَدَارِسُ ؛

4) مَفَاعِيلُ : مَكْتُوبٌ - مَكَاتِيبُ ؛ مِفْتَاحٌ - مَفَاتِيحُ ؛

5) فَوَاعِلُ : فَائِدَةٌ - فَوَائِدُ ؛ قَاعِدَةٌ - قَوَاعِدُ ؛

6) فَوَاعِيلُ : قَانُونٌ - قَوَانِينُ ؛ قَارُورَةٌ - قَوَارِيرُ ؛

7) أَفَاعِلُ : أَفْضَلُ - اَفَاضِلُ ؛ أَكْرَمُ - أَكَارِمُ ؛

8) أَفَاعِيلُ : أُسْبُوعٌ - أَسَابِيعُ ؛ أُعْجُوبٌ - أَعَاجِيبُ ؛

9) فَعَائِلُ : رِسَالَةٌ - رَسَائِلُ ؛ صَحِيفَةٌ - صَحَائِفُ ؛

10) تَفَاعِيلُ : تَرْوِيحَةٌ - تَرَاوِيحُ ؛ تِمْثَالٌ - تَمَاثِيلُ.

جمع أصغر .§ -29

Жамъи таксирлар жамъи акбардан басқа жамъи асғардеп те аталады. Жамъи асғардың қалыптары өте көп. Бұл қалыптар бойынша ережелер жоқ. Әр исмнің жамъи асғары арабтардың сөйлеу тілінен алынған. Жамъи асғардың барлығы 32 қалыбы бар:

1) فَعْلٌ: صَاحِبٌ - صَحْبٌ ؛ طَائِرٌ - طَيْرٌ ؛

2) فُعْلٌ: أَحْمَرُ - حُمْرٌ ؛ أَبْيَضُ - بِيضٌ(بُيْضٌ) ؛

3) فَعَلٌ: قِصَّةٌ - قَصَصٌ ؛ حِلْقَةٌ - حَلَقٌ ؛

4) فِعَلٌ: فِرْقَةٌ - فِرَقٌ ؛ نِعْمَةٌ - نِعَمٌ ؛

5) فُعَلٌ: أُولَى - أُوَلُ ؛ أُخْرَى - أُخَرُ ؛

6) فُعُلٌ: كِتَابٌ - كُتُبٌ ؛ رَسُولٌ - رُسُلٌ ؛

7) فِعْلَةٌ: غُلاَمٌ - غِلْمَةٌ ؛ صَبِىٌّ - صِبْيَةٌ ؛

8) فَعَلَةٌ: طَالِبٌ - طَلَبَةٌ ؛ خَادِمٌ - خَدَمَةٌ ؛

9) فِعَلَةٌ: قِرْدٌ - قِرَدَةٌ ؛ فِيلٌ - فِيَلَةٌ ؛

10) فُعَلَةٌ: هَادٍ(ى) - هُدَاةٌ(هُدَيَةٌ) ؛ قَاضٍ(ى) - قُضَاةٌ ؛


mylektsii.ru - Мои Лекции - 2015-2018 год. (0.027 сек.)Пожаловаться на материал