Студопедия

Главная страница Случайная страница

КАТЕГОРИИ:

АвтомобилиАстрономияБиологияГеографияДом и садДругие языкиДругоеИнформатикаИсторияКультураЛитератураЛогикаМатематикаМедицинаМеталлургияМеханикаОбразованиеОхрана трудаПедагогикаПолитикаПравоПсихологияРелигияРиторикаСоциологияСпортСтроительствоТехнологияТуризмФизикаФилософияФинансыХимияЧерчениеЭкологияЭкономикаЭлектроника






Нахв (грамматика) 5 страница




Егер тек бір ғана етістігі бар мутаъаддий етістіктер إِفْعَالٌнемесеتَفْعِيلٌқалыбына өткізілсе, олар екі мафъулы бар етістікке айналады. Мысалы:

عَلِمْتُ الْوَاقِعَةَ - أَعْلَمْتُ الْوَاقِعَةَ زَيْدًا ؛

عَلِمْتُ الْمَسْئَلَةَ - عَلَّمْتُ الْمَسْئَلَةَ زَيْدًا.

قواعد فعل و فاعل

Қағида: Етістіктер тектері (ер тегі немесе әйел тегі) бойынша өз фаъилдарына бағынады.Мысалы:

الرَّجُلُ كَتَبَ ؛ الْمَرْأَةُ كَتَبَتْ .

Қағида: Етістіктер түрлері (жекеше, екілік, көпше ) бойынша да өз фаъилдарына бағынады.Мысалы:

الرَّجُلُ كَتَبَ ؛ الرَّجُلاَنِ كَتَبَا ؛ الرِّجَالُ كَتَبُوا.

الْمَرْأَةُ كَتَبَتْ ؛ الْمَرْأَتَانِ كَتَبَتَا ؛ النِّسَاءُ كَتَبْنَ.

Қағида: Егер сөйлемде фаъил заттың (адамнан басқа) көпше түрінде тұрса, етістік әйел тегінің жекеше түрінде тұрады. Мысалы:



الْكُتُبُ نَفَعَتْ ؛ الأَيَّامُ طَالَتْ ؛ الطُّيُورُ طَارَتْ.

Қағида: Егер етістік фаъилдан бұрын келсе, онда ол үнемі жекеше түрде тұрады. Мысалы:

كَتَبَ الرَّجُلاَنِ ؛ كَتَبَ الرِّجَالُ ؛ دَخَلَ الْمُسْلِمُونَ. كَتَبَتِ الْمَرْأَتَانِ ؛ كَتَبَتِ النِّسَاءُ ؛ دَخَلَتِ الْمَسْلِمَاتُ.

Ескерту: Сіздер морфологияда айтылатын етістіктің бөлшектері мен жіктелулерін естен шығармаған боларсыздар. Оларды бұл кітапта сипаттаудың қажеті жоқ.

أنواع أفعال .§ -15



فعل مدح و ذمّ

Мақтау (мадақтау) етістіктері – екеу: Œ نِعْمَжәне حَبَّذَا . Екеуі де «қандай әдемі», «қандай жақсы» деген сияқты мағынаға ие.

حَبَّذَا -күрделі сөз: حَبَّذَا =حَبَّ + ذَا.Бұл сөз жақсыны бағалау және мадақтау үшін қолданылады. Ол әрдайым бір формада болады. Сөйлемді талдап көрейік: حَبَّ -феъл мазий; ذَا -исми ишара оның фаъилы болып табылады. Сөйлем – хабари мукаддам, одан кейін келетін исм немесе замир - мүбтадаи муаххар.Мысалы:

نِعْمَ الرَّجُلُ زَيْدٌ ؛ نِعْمَتِ الْمَرْأَةُ هِنْدٌ ؛ حَبَّذَا الرَّجُلُ زَيْدٌ.

Кінәлау, айыптау етістіктері де – екеу: Œ بِئْسَжәнеسَآءَ.Ол екеуі де: «қандай жаман» деген мағынаға ие. Мысалы:

بِئْسَ الرَّجُلُ بَكْرٌ ؛ بِئْسَتِ الْمَرْأَةُ هِنْدٌ ؛ سَآءَ الرَّجُلُ بَكْرٌ ؛ سَآئَتِ الْمَرْأَةُ هِنْدٌ.

أفعال تعجب

Араб тілінде етістіктер таң қалу, таңырқау мәнін беру үшін ол төмендегі екі қалыпқа өткізіледі:

Œأَفْعَلَ فُلاَنًا *أَفْعِلْ بِفُلاَنٍ.

Мысалы,

مَا أَحْسَنَ زَيْدًا.

Оның мағынасы айқын: « Зәйдты не әдемі қылды?» болу керек. Алайда, ол шын мәнінде, «Зәйд қандай әдемі» деген мағынаны білдіреді. Сондай-ақ بِزَيْدٍ أَحْسِنْмағынасы да белгілі: «Зәйдті әдемі ет». Алайда ол: «Зәйд өте әдемі».

Ескерту: Етістіктің бұл жіктелулерінің біріншісі إِفْعَالٌ қалыбындағы өткен шақ етістігі, ал екіншісі إِفْعَالٌ - қалыбындағы амри хазир болып табылады.

Бұл таң қалу етістіктері ешқашан жіктелмейді (өзгермейді). Олар барлық уақытта жекеше түрде ғана қолданылады. Мысалы:

مَا أَجْهَلَ زَيْدًا = أَجْهِلْ بِزَيْدٍ ؛ مَا أَعْلَمَ زَيْدًا = أَعْلِمْ بِزَيْدٍ ؛

مَا أَسْمَعَ زَيْدًا = أَسْمِعْ بِزَيْدٍ ؛ مَا أَبْصَرَ زَيْدًا = أَبْصِرْ بِزَيْدٍ ؛

مَا أَعْجَلَ زَيْدًا = أَعْجِلْ بِزَيْدٍ ؛ مَا أَصْبَرَ زَيْدًا = أَصْبِرْ بِزَيْدٍ.

أفعال مقاربة

Келесі етістіктер жақындату етістіктері (бастау және жақындату етістіктері) деп аталады:

عَسَى ؛ كَادَ ؛ أَوْشَكَ ؛ قَارَبَ ؛ أَخَذَ ؛ طَفِقَ ؛ أَقْبَلَ ؛ جَعَلَ.

1) عَسَى زَيْدٌ اَنْ يَخْرُجَ

- Зәйд шыға бастады.

2) كَادَ زَيدٌ يَضْرِبُ

- Зәйд ұра бастады.

3) أَوْشَكَ زَيْدٌ اَنْ يَذْهَبَ

- Зәйд кете бастады.

4) قَارَبَ زَيْدٌ اَنْ يَغْضِبَ

- Зәйд ашулана бастады.

5) أَخَذَ زَيْدٌ يَأْكُلُ

- Зәйд жей бастады.

6) طَفِقَ زَيْدٌ يَشْرَبُ

- Зәйд іше бастады.

7) أَقْبَلَ زَيْدٌ يَكْتُبُ

- Зәйд жаза бастады.

8) جَعَلَ زَيْدٌ يَقْرَأُ

- Зәйд оқи бастады.

أفعال حُكْمِيَّة (اسماء افعال) .§ -16

Араб тілінде сырттай етістіктің жіктелуіне ұқсамайтын, алайда етістік ретінде қолданылатын сөздер бар. Олар феъли хукмийдеп аталады. Олардың ең көп тамымалдары - 25:

1) هَيْهَاتَ -кетті (жоқ болып кетті); жоқ, жоқ

2) شَتَّانَ -бөлінді; қандай бөлек (басқа!)

3) سَرْعَانَ -жақын; өте жақын; тап (дәл) қазір

4) أُفٍّ -мен тойдым (мезі қылды)

5) بَسْ -күйдірді (ауыс. мағ.); жетер

6) حَاشَا = حَاشَى --lfy ,асwf

7) رُوَيْدَ -уақыт (мұрсат) бер

8) تَعَالَ -бері кел

9) إِيَّاكَ –сақтан, сақ бол

10) كَلاَّ -жоқ, жоқ!

11) حَيَّهَلَ -жақындат

12) حَيَّ -жақында, асық, тездет

13) هَلُمَّ -бері кел, жылдамдат, асық

14) هَاتِ = هَاتِى -бер, алып кел

15) هَاءَ -ал

16) هَبْ -бер, алып кел

17) دَخِيلَكَ -өтінем

18) بَلْهَ -таста, қалдыр, сол жерде қалсын

19) آمِين -қабылда

20) لَوْلاَ -егер болмаса ғой

21) عَلَيَّ -алып кел

22) عَلَيْكَ -қамықпа

23) إِلَيْكَ -кет, жоғал

24) دُونَكَ -мә, саған, ал

25) فَعَالِ -жаса

Мысалдары:

هَيْهَاتَ الْوُصُولُ ؛ شَتَّانَ الأَمْرَانِ؛ سَرْعَانَ الْفَرَسُ ؛ أُفٍّ لَكُمْ ؛ مِائَةُ أَلْفُ دِينَار بَسْ ؛ حَاشَا أَنْ أَخُونَ ؛ رُوَيْدَ زَيْدًا ؛ تَعَالَ هُنَا ؛ إِيَّكَ مِنَ الْغَيْبَة ؛ كَلاَّ لاَ تَظْلِمْ أَحَدًا ؛ حَيَّهَلَ الطَّعَامَ ؛ حَيَّ عَلَي الصَّلاةِ ؛ هَلُمَّ شَاهِدَكَ ؛ هَاتِ دَلِيلَكَ ؛ هَاءَ اقْرَإِ الكِتَابَ ؛ هَبْ أَنَّكَ غَنِىٌّ ؛ دَخِيلَكَ عَلِّمْنِي ؛ بَلْهَ الْجَدَلَ ؛ آمِينْ يَا مُعِينُ ؛ عَلَيَّ زَيْدًا؛ عَلَيْكَ بِالْعِبَادَتِ ؛ إِلَيْكَ عَنِّي ؛ دُونَكَ زَيْدًا ؛ تَرَاكِ الذُّنُوبَ.

Ескерту: فَعَالِ қалыбындағы феъли хукмийдің әрқайсысы амр хазир мағынасына ие болады. Мысалы:

دَخَالِ = اُدْخُلْ ؛ نَزَالِ = اِنْزِلْ.

باب أدوات .§ -17

Сөз алды шылаулары (харф, адат) – басқа бір сөзге қосылмайынша толық мағынасы болмайтын сөздер. Мысалы, как в выражении بِزَيْدٍдегендегі харфы بِـбірге, қоса, -мен мағыналарына ие. Араб тілінде жүзге жуық әр түрлі сөз алды шылаулары бар.

حروف جارة

“Жар сөз алды шылаулары” 16:

1) بـِ -бірге, қоса, -мен

2) لـِ -үшін

3) كـَ -сияқты, сынды, тәрізді, секілді

4) فِي -ішінде

5) مِنْ --дан, -ден, -тан, -тен...

6) عَنْ --дан, -ден, -тан, -тен...

7) إِلَي --ға, -ге, -қа, -ке...

8) عَلَي -үстінде, үстіне...

9) حَتَّي -тіпті, дейін, шейін

10) مُذْ -... бері

11) مُنْذُ -с ... бері

12) حَاشَا -... басқа

13) خَلاَ -одан басқа

14) عَدَا -... басқа

15) - 16) وَ ؛ تَ ( ... атымен ант етемін (ант ету үшін)

Бұл сөз алды шылаулары үнемі исмнің алдынан келеді және оны мәжрур қылады, яғни исмге кәсра харакаты қойылады. Сондықтан олар « жәр етуші харфтер» деп аталып кеткен. Жәр харфтерінен кейін келген сөз зул-жардеп аталады.

Мысалдары:

بِزَيدٍ ؛ لِزَيْدٍ ؛ كَزَيْدٍ ؛ فِي الْمَسْجِدِ ؛ مِنَ الْبَلْدَةِ ؛ عَنِ البَيْتِ ؛ إِلَي الْقَرْيَةِ ؛ عَلَي الْبَيْتِ ؛ حَتَّي الرَّأْسِ ؛ مُذْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ ؛ مُنْذُ يَوْمِ الْجُمُعَةِ ؛ حَاشَا زَيْدٍ ؛ خَلاَ زَيْدٍ ؛ عَدَا زَيْدٍ ؛ وَاللهِ ؛ تَاللهِ.

مُلْحَقَات حروف جارة

Төменлегі сөздер ғалымдардың пікірінше, жәр харфтері болып саналады:

مَعَ -бірге, қоса

سِوَي = دُونَ = بِدُونِ = بِلاَ = بِغَيْرِ - ...басқа

لَدَي = لَدُنْ - ...қарсы, керісінше

لَدُنْ مِنْ -... жағынан

Мысалдары:

مَعَ زَيْدٍ ؛ سِوَي زَيْدٍ ؛ دُونَ زَيْدٍ ؛ بِدُونِ زَيْدٍ ؛ بِلاَ أَدَبٍ ؛ بِغَيْرِ أَدَبٍ ؛ لَدَي زَيْدٍ ؛ لَدُنْ زَيْدٍ ؛ مِنْ لَدُنْ زَيْدٍ.

Ескерту: «Кейде», «әдетте», «жиі-жиі» мағынасындағы رُبَّ сөзі жар харфі болып есептелмейді, ол , «исм мабний» деп аталады. Мысалы:

رُبَّ صَدِيقٍ خَيْرٌ مِنْ شَقِيقٍ.

حروف عطف .§ -18

Белгілі бір сөзді басқа бір сөздің ережесіне бағындырып жіберу үшін қолданылатын харфтер атф немесе жалғаулық деп аталады. Ең көп қолданылатын жалғаулықтар -12: وَ ؛ فـَ ؛ ثُمَّ ؛ حَتَّي ؛ أَوْ ؛ أَمْ ؛ لاَ ؛ وَلاَ ؛ وَ إِمَّا ؛ بَلْ ؛ لَكِنْ ؛ أَيْ.

Мысалдары:

 

جَائَنِي زَيْدٌ وَ بَكْرٌ -Маған Зәйд және Бәкір келді

جَائَنِي زَيْدٌ فَبَكْرٌ -Маған Зәйд пен Бәкір келді

جَائَنِي زَيْدٌ ثُمَّ بَكْرٌ -Маған Зәйд, содан соң Бәкір келді

مَاتَ النَّاسُ حَتَّي الأَنْبِيَاءُ -Адамдардың барлығы, тіпті пайғамбарлар да қайтыс болды.

هُوَ عَالِمٌ أَوْ جَاهِلٌ -Ол – ғалым немесе надан.

أَ زَيْدٌ أَمْ بَكْرٌ هُوَ -Ол Зәйд пе, әлде Бәкір ме?

جَائَنِي زَيْدٌ لاَ بَكْرٌ -Маған Зәйд емес, Бәкір келді

لَمْ يَجِئْ زَيْدٌ وَلاَ بَكْرٌ -Маған Зәйд те, Бәкір де келмеді

الإِنْسَانُ إِمَّا صَالِحٌ وَ أِمَّا طَالِحٌ -Адам не жақсы не жаман болады.

لَمْ يَجِئْ زَيْدٌ بَلْ بَكْرٌ -Зәйд келмеді, Бәкір келді

لَمْ يَجِئْ زَيْدٌ لَكِنْ بَكْرٌ -Зәйд келмеді, бірақ Бәкір келді

جَائَنِيَ الْمُعَلِّمُ أَيْ مَحْمُودٌ -Маған оқытушы, яғни Махмұд келді


mylektsii.ru - Мои Лекции - 2015-2018 год. (0.027 сек.)Все материалы представленные на сайте исключительно с целью ознакомления читателями и не преследуют коммерческих целей или нарушение авторских прав Пожаловаться на материал