Студопедия

Главная страница Случайная страница

КАТЕГОРИИ:

АвтомобилиАстрономияБиологияГеографияДом и садДругие языкиДругоеИнформатикаИсторияКультураЛитератураЛогикаМатематикаМедицинаМеталлургияМеханикаОбразованиеОхрана трудаПедагогикаПолитикаПравоПсихологияРелигияРиторикаСоциологияСпортСтроительствоТехнологияТуризмФизикаФилософияФинансыХимияЧерчениеЭкологияЭкономикаЭлектроника






Дәріс. Фонетикалық ерекшеліктер. Дауысты дыбыстардың алмасуы




Дәріс тезисі:Қазақ тілі говорларындағы дауысты дыбыстардың алмасып келуі төмендегідей топтардан байқалады:

1. Еріндіко ~ ұ, ө ~ үнемесе ұ~ о, ү ~ ө дыбыстары алмасуы;

2. Езулік дыбыстардың алмасуы:

а) езулік ашық а, е-нің езулік қысаң ы~ і дыбыс алмасуы;

ә) езулік жіңішке ә– е дыбыстарының алмасуы;

б) жуан а – ы-ның жіңішке ә, е, і дыбыстарымен алмасуы.

3. Еріндік қысаң ұ~ ү және езулік қысаң ы ~ і дыбыс алмасуы

4. И-дың орнына жалаң ы, і дыбыстарының келуі

О ~ Ұ, Ө ~ Ү дыбыстарының алмасуы туралы ең алғаш рет С.Аманжолов сөз еткен болатын, кейін келе Ж.Досқараев пен Н.Сауранбаев та аталған дыбыс алмасуларының кездесетінін дәлелдеген. С.Аманжолов Қазақстанның батыс өңірінде қолдану – құлдану, сорақы – сұрақы, қорытынды – құрытынды, сонар – сұнар, ойран - ұйран, шойнақ – шұйнақ, шошқа – шұшқа т.б. сөздерде о - ұ дыбыс алмасуы кездесетінін айтқан. Ал С.Омарбеков ө ~ ү, о ~ ұ дыбыстарының алмасуы Маңғыстау аймағында кездесетінін мысалдармен дәлелдейді: көмескі – күміскі, өгей – үгей, дөнен – дүнен, қорылдау – құрылдау т.б. Бұл алмасулар тек сөздің алғашқы буынында ғана ұшырайды, – дейді. Зерттеуші О.Бөрібаев та «о» дыбысының алмасуына тоқтала келіп, С.Аманжолов пен С. Омарбековтің пікірлерін қостайды.

Ұ ~ о, ү ~ ө дыбыстарының алмасуы Қазақстан жерінде кең дамымаған құбылыс. Алайда кейбір өңірлерде аздап болса да ұшырасады. Мысалы, Қостанай өңірінде: мұрсат ~ порсат, бұрау ~ борау, шұрайлы – шорайлы; Семейде: сұлтан ~ солтан, Сұлтанғазы ~ Солтанғазы, күнделікті – көнделікті, Ақсұпы – Ақсопы; Алматыда: ұқсау ~ оқшау, ұждан – ождан т.б.

Жоғарыда аталған дыбыстардың алмасуы негізінен Қазақстаннан тыс жерлерде тұратын қазақтар тілінде кездеседі екен. Мысалы, Орынбор қазақтарының тілінде: ұрпақ – орпақ, ұқсату – оқсату, шұрайлы – шорайлы; Қарақалпақстан қазақтарында: мұржа – боржа, моржа; Өзбекстанның Тамды ауданында тұратын қазақтар тілінде: сұрау – сорау, түнеру – төнеру, мұржа – боржа т.б.



Езулік ашық дауыстылар мен езулік қысаң дауысты дыбыстардың алмасуы. Е ~ і дыбыстарының алмасуы Оңтүстік Қазақстан облысының Жетісай, Түлкібас, Сайрам аудандарында, Алматы облысының Талғар, Кеген, Қарасай /Нарынқол/, Жаркент, Ақсу аудандарында, Шығыс Қазақстан облысының Көкпекті, Абай, Ақсуат, Күршім, Тарбағатай аудандарында және Монғолия, Алтай қазақтарының тілінде ұшырасады. Мысалы: ешкім – ішкім, ешбір – ішбір, міне – міні, бәйге – бәйгі, тәйке тәйкі, тәйгі, әуелі – әуілі, өткел - өткіл, жебір – жібір, жүйкесі – жүйкісі, икемді – икімді, ерегісу – ерегесу т.б.

А ~ ы дыбыстарының алмасуы кең тараған құбылыс. Дегенмен бұл алмасудағы кейбір сөздер өзіндік изоглоссаға тән. С.Омарбековтің айтуынша, Қостанай, Семей және Монғолия қазақтарының тілінде тыстау сөзі тастау (тастап кету, қалдыру) мағынасын береді. Диалектолог О.Нақысбеков Шығыс Қазақстан өңірінде айырмасы сөзі айырмысы түрінде, ал батыс Қазақстан аймағында қаймықпа сөзі қыймықпа түрінде кездесетінін айтады.



Ы ~ а дыбыс алмасуы қазақ говорларында аса кең таралмаған құбылыс. Ы ~ а дыбыс алмасуын түрколог Ғ.Айдаров көршілес қырғыз тілінің әсерінен деп табады.

А ~ ә дыбыс алмасуы кең тараған тілдік құбылыс. Мысалы: мансап – мәнсап, әйел ~ аял, залым – зәлім, қадыр – кәдір, қайтып – кәйтіп, аруақ – әруақ, жардам – жәрдем, мазмұн – мәзмұн т.б.

А ~ ы дыбыстарының алмасып келуі көптеген облыстарда кездесетінін білеміз. Зерттеушілер а мен әдыбысының алмасып келуі де біршама аймақты қамтитынын айтады. Сонымен, а ~ әдыбыс алмасуы о ~ ұ алмасуына қарағанда көне құбылыс деп білеміз. Сондай-ақ сөйлеу тілінде басқа да дауысты дыбыстардың алмасып келуі ұшырасады. Ы ~ іжәне і ~ ы дыбыстарының алмасуы: ысырып ~ ісіріп, жиылған – жиілген, тиын ~ тиін, сыпыртқы – сібірткі, шыр ете түсті – шір ете түсті, залым – зәлім, ылаж – іләж, тырнақтау – тірнектеу; он бір ~ он быр, бірсыпыра ~ бырсыпыра, тиісті ~ тиысты, Ілияс ~ Ылыяс, піскен ~ пысқан, бысқан, шетінеп – шатынап, кәртеміш – қартамыс т.б.

Ү ~ ұ / ы ~ і дыбыстарының алмасуы: бызау – бұзау, қыбыла – құбыла, тымақ ~ тұмақ, пышық ~ пұшық, шыбыр шұбар, былақ ~ бұлақ, ін-тін жоқ ~ үн-түн жоқ; ылбыраған сұлу ~ үлбіреген сұлу, індемеу ~ үндемеу, бидай ~ бұйдай, былғары ~ бұлғары, шылғау ~ шұлғау т.б.

Е ~ і дыбыс алмасуы: кесіртке ~ кесертке, ерегіс ~ ерегес, кірпіш ~ керпіш, ілеген ~ елеген, икемді ~ икімді, игеру ~ игіру, зейін ~ зыйын т.б.

Негізгі әдебиет: 1. [1.7: 2], 2. [1.7: 2], 3. [1.7: 10].

Қосымша әдебиет:1.[1.7: 9], 2 .[1.7: 10].

 


mylektsii.ru - Мои Лекции - 2015-2018 год. (0.006 сек.)Все материалы представленные на сайте исключительно с целью ознакомления читателями и не преследуют коммерческих целей или нарушение авторских прав Пожаловаться на материал