Студопедия

Главная страница Случайная страница

КАТЕГОРИИ:

АвтомобилиАстрономияБиологияГеографияДом и садДругие языкиДругоеИнформатикаИсторияКультураЛитератураЛогикаМатематикаМедицинаМеталлургияМеханикаОбразованиеОхрана трудаПедагогикаПолитикаПравоПсихологияРелигияРиторикаСоциологияСпортСтроительствоТехнологияТуризмФизикаФилософияФинансыХимияЧерчениеЭкологияЭкономикаЭлектроника






Сауаттылыққа оқыту әдістемесінің лингвистикалық негіздері




Сауатты окыту негізінде тек кана психикалык кезеңі гана емес кімде кім сауатты жазуга уйреніп коймай сонымен коса спецификалык тілдіде уйренді.Жалпы айтқан кезде сауатты жазу кезінде жүзеге асырылады,егер әдістеме лингвистикалық заңның тіліне бағынса,сонымен қоса қазақ тілді фонетикасымен графикасы сәйкестенеді

Солардын негізгілерін қарастырайық,қазақ тілді хаттама дыбыстық болып табылады.Негізгі дыбыстық ырғақтың құрамына әріп және сөз құрамы кіреді.Сонымен «конь» сөзінде «к» және «о» дыбысы ұқсас әріптермен байланысады,»к» және «о» жіңішке дауыссыз «н» екідыбыстық «н»,»ь».

Дыбыстық тіл - бұл қолданыстағы сөз,тілдік органдармен байланысады.Фонетикалық дыбыстың мүшесі бұл буынның жартысы,қысқартылған,бөлінбейтін дыбыстардың бірлігі,бірде артикуляциялық жаттығуда қолданылады.

Ырғақ бұл дыбыстық бірлігінің тілдік системасы.Берілген тілдің сөздік түрдің және берілген тілді бр және бірнеше дыбыстың оның аллофоны болып табылады.б

Сөйлемде «мьлако» «о» ырғақ болып есептелінеді. «ь», «а», «о»аллофон ретінде есептелінеді.

Ырғақ күшті және әлсіз болады.Күшті ырғақ қатты айтылғанда байқалады,яғни ол жоғарғы интонацияда байқалады.Дауысты дыбыс «ң» қатты позициясы «воды» ы дыбысына екпін түседі.Одан басқа «э» «мал-м ал» сөздің ортасында дауыссыздың алдында «банкь- бан кь»

Әлсіз ырғақ,әлсіз ырғақ айтылғанда байқалады.Дауыссыз дыбыстарға жеңіл позиция екпінсіз. «вада».Қатаң үндіге жуан жіңішке дауыссыздарға барлық позиция әлсіз болып табылады,тек санаулы ғана.

Әлсіз ырғақ күшті сөзінің нұсқасы болып табылады.Қатты және әлсіз ырғақтың тізбектелуі ырғақтық қатар түзеді. «вьдавос» осы сөзде дауысты «о» катты дыбыстың екпінінде,ал екпінсіз әлсіз позицияда ырғақтық қатар «о», «а», «ь». «труды», «трут», «труд иць» сөзінде «д» дауыссызы ырғақтық қатар түзеді. «д», «т», «д».



Ырғақ тілдік және дыбыстық айтылуда қалыптасады.(аллофон)-дауысты және дауыссыз.

Дауысты дыбыстар олар ,гортанида байланысады.оларды айту кезінде ауа кедергіге ұшырамайды.Казак тілінде 12 дауысты дыбыс бар.Дауыссыз дыбыстар ,олар ауыз арқылы дауыс пен жаңғырықтың көмегімен байланысуын айтамыз.(тек жаңғырық ғана),буын байланыстырушы болып табылмайды.Олардың айтылуы кезінде ауадан шыққан дыбыс кедергіге ұшырайды.Дауыссыз дыбыстардың саны әлі ырғақтық шкаламен байланыспаған.Мектептік оқыту кезінде олардың саны 28.

Сонымен дауыссыз дыбыстар келесі параметрлер бойынша байланысады.дыбыспен жаңғырықтың көмегімен;жаңғырық (қатаң және үнді)- «б», «ф», «п», «в» және т.б.ұян-«р», «л», «м», «н».келесі байланыстар бойынша взырвные-«б», «п», «д», «т», «г», «к»,щелевые-«в», «ф», «с», «з», «ш», «ж», «щ», «х», «й»,діріл-«р»,аффрикатты-«ц», «ч»,смычно проходные-«м», «н», «л»,еріндік-«б», «п», «м» және тілдік-«д», «т», «г» және т.б.жуан мен жіңішке бойынша «б», «б» «п», «п» және т.б.таңдайдың көмегімен мұрындық-«м», «н» және ауыздық-«б» және «п».

Дыбыстар жазбаша әріптермен байланысады.Мысалы «а» дыбысы мяч сөзінде я әріпімен,ал рак сөзінде а әріпін білдіреді.

Жаңа орыс тілінде 10 дауысты ,21дауыссыз және 2дыбыс білдірмейтін әріп бар.



Әріптің жазылуында төрт түрлі орын қолданылады,таңбалы және қолмен жазылатын,әрқайсысы жазылған және таңбамен блады.Таңбамен қолмен жазылған әріптердің бірімен айырмашылығы лексика –синтаксистикалық түсінікте.

Жалпы алғанда әріптер дауысты болып бөлінеді.нейотованные,олар жуан дауыссыздың мағынасын білдіреді (а,о,у,э,ы),және йотовонные,қолданыстағы жіңішке болып байланысады.(я;е,и,е,ю,)дауыссыз косарлы жуан-жіңішке (15пар)-б,в,г,д,з,н,л,м,н,м,н,м,р,с,т,ф, жане косарлы емес жуанды білдіреді.ж,ш,ц,косарлы емес жіңішке-ч,щ.аріп негізгі турлаулы магынасын білдіреді.аріп окудагы негізгі белгілерін баска созде.Баска созді окуда сайкес келеді.сад-сады спилитъ негізгі турлаулы белгілер аріпті жане созді окуда жане де одан болектеніп турады.вода стилъ.аріптердің айтылуында негізгі белгілерін графикалык ерекшелерімен сайкестенеді.турлаулы магынасы орфографияиялык ережеге суйенеді.ар турлі бірдей дыбыстарды білдіреді.мумкін,(вод)жане(вот)-дыбыс (т)бір аріптен екі дыбыс білдіруі мумкін.аріптер я,е,е,ю дауыстыдан кейін-(майа),сөз басында-(йаблькь)бөлінетін белгілерден кейін-(л йот).

Әріп дыбыс білдірмеуі мүмкін,бұларға ъ,ь жатады.

Қағаз бетінде ұқсас жуан және жіңішке дауыссыз,сонымен келесі дауысты әріптер бір бірімен байланысқан бір жағынан дауыссыз дыбыстың ырғағы келесі жазылудағы дауысты дыбыстардан анықталады.

Сондай кейіпте хаттың бірінде және орыс тілінің оқылуында,бөлек әріптер емес,ол буын болып табылады.Орыс графикасының буындық нысаны,екі бірдей жуан және дауыссыз жіңішке дыбыстың мағынасында пайдаланады.Дауыссыз дыбыстың бір қатары ұқсас қатаң және үнді дауыссыз,екі қатар дауыссыз дыбысты білдіреді.б- п,в –ф және т.б.

Дыбыстық аналитикалық синтетикалық әдісті сауатты оқыту б.з 60 жылдары ашылды.Бұл (әдіс кәзіргімен салыстырғанда бұрыннан бар әдіс;әріптік буындау,буындау бүтін сөздер және т.б).Бұрыннан айтылғандай орыс тілді хаттама көбінесе толық және келесі фонетикалық мінездемемен анықталады.

Фонетикалық қабылдаудың дамуы,ойды жинақтаудың анализымен синтезі,бұл әдіс балаларды оқуға,жазуға бағытталған,ойды және тілді дамытуға көп ықпал етеді.

Аналитикалық синтетикалық принциптің негізгі әдісі балалардың интелектісінің дұрыс қалыптасуын қадағалайды.

Дәл қазіргі уақытта бұл әдіс жан жаққа таралған болып табылады.

Қазіргі ғалымдардың тәжірибелік кезеңдеріне В.Горецкии,В.А.Кирюшкин,А.Ф.Шанько кіреді

Аналитикалық синтетикалық әдістің негізгісіне келесілер кіреді.

 

В)Ақыл ойы артта қалған оқушылардың б-4 тілінде үнемі мына дыбыстырдың бұзылысы болады.(ш),(ж),(щ),(р),(л),(ч) бұл дыбыстырды үйренуге біраз уақыт жұмсалады.Бұл бұзылыстырды дыбыстырдың сабақ барысында артикуляциялық жаттығулар арқылы балаларды дыбыстар ьен әріптердің тура қолданылуын үйрету логопедке жүктеледі.Ақыл есі артта қалғандардың тілі дыбыс шығаруда әлсіздеу;балалар дауыссыз дыбысты шығаруда акустикалық артикуляциялық белгілерін шатастырады.

Г)Сөйлеу барысында дыбыстардың қолданылуы арнайы мектептердегі бұл факторлар текқана 3дыбысқа қатысты ф,щ,э әріптері.Бұның дұрыс айтылуына қарамастан олар оқу барысында соңғы этапта жәнеде сөйлеу барысында сирек қолданылады.

 

2)Буындардың оқытылудағы жаттығулар а-у,у-а,а-н,у-м екі әріптік буындардың тікелей басымдылығын көрсетеді.Буындардың құрылымын дыбыстарды қоюда буындарда өзгеріске ұшырап буын құрамын өзгертеді. Берілген буын бір дыбыстың екінші дыбысқа бірігуі негізін құрайды.Дауыссыз дыбыс өзінен кейінгі дауысты дыбыстың әсерінен айтылады немесе дауысты дыбыстың алдыңғы дыбысты қайта өңдейді.Ақыл есі артта қалғандарға негізгі қиындық бұл дайындық кезеңіндегі буындардың буын құрылымының алдында пайда болады.Үйрету процесі кезінде солдан оңға қарай өңдеу әріптер мен дыбыстарға қатысты.Синтагматикалық байланыс кезінде буындар құрылымын үйрету ары қарай қиындай түседі(ссгс) солай және сол күрделі буындардың пазициялық жүйесімен дауыссыз дыбыстардың басында және соңында келуі.Арнайы мектептен қарапайым мектептің айырмашылығы әрбір буында өз бетінше фонетикалық бірлік ретінде оқытылады сондықтан буын құрылымында күнделікті қиындықтар кездеседі

3)Қазақ тіліндегі фонетикалық принциптері базасындағы негізгі ести отырып жазуды үйрету,графигі шығады мағынасын әріп берілген негізгі дыбыстың ретімен бастапқы осының нәтижесін зерттиді.

 

4)Әліппеге дейінгі кезеңнің басты мақсаты:оқушыларды оқу мен жазудың алғашқы,ұарапайым дағдыларын игеруге дайындау;білім алуға деген ынтасын ояту және сөилеу тілі дамуындағы ерекшеліктерін анықтау,есту және көру дағдыларын дамыту;дыбыстарды дұрыс айтуға және ажырата білуге үйрету;кеңістікті,уақытты бағдарлауға үйрету;қолдың бұлшық еттерін шынықтыру,қимыл қозғалысын дамыту,ауыз екі сөйлеу тілін жетілдіру.Оқыту жұмысы қоршаған ортадағы заттармен,құбылыстармен таныстыру,дидактикалық ойындар сипатындағы жаттығулар жүргізу арқылы өтеді.

5)Логопедиялық оилаудың бұзылысы.Психикалық процестің баяу өтуі қабылдауда оқушылар тәжірибесін ұйымдастыруға мүмкіндіктері болмайды.Әр фонетикалық оқытылуы сол типте осылардың барі қалыптасып интелектісі бар оқушыларға арналған.Ақыл есі арта қалған оқушылар көп уақытты керек етеді осы материалды игеруді бекітеді.Мектеп праграмасын меңгеруді көп уақытты керек етеді.Соны ары қарай дамыту үшін буынға бөліп оқытуды буынды структурамен танысып үш немесе оданда көп дауысты келесі жылға қалдырады.

6)Аналитика смнтетикалық методотпен элементерін буынга бөлу әдісі.Қолайлы жағдайда мақсат құруда буындарды қабылдау және тану.Буынға бөлу әдісінің элементерді енгізгенде сауаттылыққа үйрету есте сақтау процесін қозғалысқа әкеледі.Ақыл есі артта қалған балалар осы мамандықпен бір жағынан буын структурасының механизмнің қалыптасуын ескереді,екіншіден үнемі буынға бөлу карточламен немесе ойын түрінде балша берілген тапсырмалар мен жұмыс істеу есте қалуына көмектеседі.

7)Сенсорлы жәнеиинтелектуалды,тілінде кемістігі бар балаларды оқыту.

Ақыл есі артта қалғадарды оқуынды ең алымен оның көріп қабылдауын, саусақ қол маторикасын,тілінде кемістікке, қарапайым мәтіндегі қателіктеріне , назар аударуына, есіне мән беру керек.

8) Ақыл есі артта қалған балалллардың әртүрлі мывсалдармен және ойын түріндегі мысалдары анализ және синтез арқылы қадағалау.

Қиындау келген логикалық тапсырмалар тағы дәл осындай,анализ жіне синтезді талап етеді, қосымша берілген тапсырмаларды, талап қоюды талап етееді.

Бұл мақсатта қарату және ойын түріндегі тапсырмалар қолданылады.

Әріптерді жақсы есте сақтау үшін сурет түрінде берілген альфабит қолданыларды. Сурет ол әріпті былай бейнелеуі керек жәнеисол сурет сол әріптер басталуы керек. Бұл әдісте балаларға әріпті жаттау оңай болады.

 

Дыбыстық аналитикалық синтетикалық әдісті сауатты оқыту б.з. 60 жылдары ашылды. Құл әдіс (Қазіргімен салыстырғанда бұрынан бар әдіс:әріптік буындау, буындау бүтін сөздер және т.б) Бұрынан айтылғандай орыс тілді қайталама көбінесе толық және келесә фонетикалық және фонетикалық мәнездемемен анықталады.

Фонематикалық қабылдаудың дамуы, ойды жинақтаудың анализімен синтезі бұл әдіс балаларды оқуға, жазуға бағытталған, ойды және тілді дамытуға көп ықпал етеді.

Аналитикалық синтетикалық принциптің негізгі әдісі балалардың интелектісінің дұрыс қалыптасуын қадағалайды.Дәл қазіргі уақытта бұл әдіс жан жаққа таралған болып табылады.

Қазіргі ғалымдардың тәжірибелік кезеңдеріне В.Г. ГОрецкий, В.А Кирюшкин, А.Ф Шалько кіреді.

Аналитикалық синтетикалық негіздің әдісіне келесілер кіреді.

1) Тілді үйрету дыбыстан басталады,яғни ол қандайда бір әріптен бастау алу керек.Дауыс шынайы дыбыспен ерекшеленеді, яғни кез келген дыбыстың қосылуын анықтайды.

2) Көп уақыттың жұмыссыз нәтижесінде анализ бен синтездің байланысуы пайда болады. Ғалымдар сөйлемді сөзге, ал сөздерді буындарға бөліп қарастырады, дыбысты шығарып және қайтадан буындарға қысады, оны сөзбен толықтырып, сөйлем қылып шығарады.

3) Дыбысты әріпті дұрыс оқыту көбінесе тілдік оқытумен анықталады.

4) Оқу мен жазу буыннан алынады, дәл орыс графикасының буындық принципіи ретінде негізгі буындық структура буын болып табылады.Ең бірінші кезеңде оқушылар оқуға және жазуға үйренеді.

5) Буындық структура көбінесе оқығанға ыңғайылы болып келеді, сонымен көбінесе сөздерд қолданылады.Буындар баланың есінде мынадай ретпен қалыптасады. Г дауыстылары С, Г дауыссыз, дауысты (ма), СГС (кот, кит) ССГС (Стол, степь), СГССС (мост, серп), ГС (ум), СССГ ( строи иьт) Барлық буындық стуктуралар, тікелей базалық буында оқытылады.

6) Жазбаша және ауызша оқыту параллельді жүреді. Таңбалық әріппен танысқан оқушылар, оны жазбаша түрде оқып үйренеді.

7) Барлық дыбыстар мен әріптерді оқу, сонымен буындық структура. Әріпке дейін және әріптік кезеңде шақталады, сосын жылдық оқудың соңында алғаш бар білім өз деңгейін көрсетеді.

8) Сауатты оқу , өз кезеңінде тәрбиелік және дамытушылыққа үйркетеді. Ол сәйкеес системалық жаттығулармен қамтамасыз етеді, қоршаған орта және оның анализі мен сөздік талдаумен қабылдап түсінумен шартталған.

9) Акыл есі кем балалар орыс тілінің жүйесін фонетикалық заң мөлшері бейнеленген талдау болжамдау аналитикалық синтетикалық әдіс.

129-143бет

Әліппеге дейін кезең

Әліппеге дейінгі мезгілде сауат ашу сабағы қалыптасады. Жоғарыда айтылғандай, 2 ай жалғасады. Мұғалім осы уақыт аралығында әр оқушыны мұқият түрде зерттейді: кеңістікте бағдарлау, сөйлеу деңгейі, фонематикалық есту, көру қабылдауы, моторика, мектепке дайындығы. Логопед пен мұғалім оқушының сөйлеуі, лексикалық толықтылығы грамматикалық құрылымын бірге отырып жұмыс жасайды. Барлық мәліметтер арнайы күнделікке жазылады. Ерекше түрде психофункциямен қатар әр балаға жеке тапсырмалар беріледі. Мінездеме мұғалімге ары қарай жұмыс жасауына, жоспарлануына, жалпы және кейбір кемшіліктеріне қарай жеке оқушы көмек көрсетуі абзал. Сонымен қатарлас оқушыларға сауат ашу сабағы болады. Әліппеге дейінгі кезеңде келесі шарттар орындалады:

1. Сабаққа деген қызығушылығын арттыру;

2. Сөйлеу туралы түсінік қалыптастыру;

3. Есту қабылдауын түзету, фонематикалық естуін дамыту;

4. Артикуляциялық бұлшықетін жақсарту, нақты артикуляциялық дыбыстарды қою;

5. Көру қабілетін кеңістікте бағдарлау;

6. Ұсақ моториканы дамыту.

Ақыл-есі кем балалармен мұғалім қазақ тіліне қызығушылығын арттыру екі себеппен түсіндіру қажет. Бірінші қызығушылығының төмендеуі. Көптеген ақыл-есі кем балаларда оқу жазуға деген қызығушылығы төмен. Екінші себеп ақыл-есі кем оқушыларға барлық қарым-қатынастар психикасына әсер етеді. Өзін-өзі бағалаудың төмендеуі, тұйықталуы, әлде көп сөйлесуі байқалады. Өзіне деген сенімділікті тек оқу барысында ғана көрсетеді.

Оқушыға қазақ тілі сабағының керек екенін түсіндіру мақсатында балаларға ыңғай жасауға тиісті. Оларға дәрежесіне сай тапсырмалар берілуі сабақтың ойын түрінде тиімді болады.

Әліппеге деінгі жоспарлы материалдардағы оқушыға күнделікті тұрмыс жағдайы, мектептегі өмір, отбасылық өмір, үлкен адамдар еңбегі, табиғат туралы түсінік нақты түрде дайындау қажет.

Тәжірибе барысында бірінші сынып оқушылары еңбек сабағында ермексазбен, түрлі түсті қағаздармен, экскурсияға бару, заттардың түр келбетін анықтау, сауат ашу сабағында сурет, ертегі оқу, әңгіме, сабақтан тыс ойын жаттығулары бар барлығын орындау.

Ақыл-есі кем балалардың есту қабілетін арттыруең бірінші дифференциациялау, яғни қоршаған ортаның дыбыстары(жапырақ сыбдыры), адамдардың көңіл күйінің жағдайы(алақай) анықтауы қажет. Фонематикалық қабылдау алдымен кемшіліктерді жою және фонематикалық қабылдауға дайындалу. Баланың 2-3жас аралығында фонемді тілді ажырату байқалады. Психологтардың пайымдауынша фонематикалық дифференциацияның қабылдау балаға дыбысты дұрыс қабылдауға көмек көрсетеді. Ақыл-есі кем балалар ана тілінің фонемасын қабылдауы төмен болады. Мысалы:с-ш, з-с, л-р. Ақыл-есі кем балалар есту фонемінің қалыптасуына әсер етеді.

Фонематикалық есту қабілетіне жүргізілетін жұмыс сөздердің бір біріне ұқсастығын, яғни фонематикалық паронимдердіңтүсінікті қалыптастырумен жүреді. Мысалы:ұстаз балаларға сурет ұсына отырып бейнедегі сом кеінгі үйді, ары қарай табақты, одан кейін тышқанды көрсетеді. Күрделі жағынан буындарды біріне бірін талдау, буын құрылымымен және дыбыстың айтылуындағы қиыншылықтар кездеседі. Оқушылар ұстазбен бірге бір буынды және бір дыбыстарды екі тізбекпен қайталай отырады. Тілінде бұзылысы бар балаларға бұл тізбектегі буындарды қоспайды. Жаттығуларды орындау барысында оқушылар әр сөзге мұқият және қателіктерін түзетіп отырады.

Дыбыстарды талдауды үйрету, фонематикалық естуге арналған жұмыстар бір-біріне бір бағытта жүреді. Оқушылардың қиындықтарын түсіне отырып, ең алдымен сөздерді ерекшелеп сөйлеу бірлігін қалыптастыру керек. Оқушылар үстел үстіндегі заттарды атауға ұсынады. Кейін екі балаға сөздерді қайталауға нұсқау береді, әр сөзге ретімен атауға тапсырма беріледі. Заттардың әрекетімен байланысты жаңа сөйлем құрауға баспалдақ болады. Құралған сөйлемдер сөздерге бөлінеді. Жаттығулардан кейін оқушыларды қайта бастапқы сөздерді буынға бөлуді ұсынады.

Қорытынды жұмыс сөйлеуге арналған талдау жасау. Сөйлеуді талдау әліппеге дейінгі кезеңде ойын түрі ерекше. Сөйлемнің қысымын төмендету мақсатында әр түрлі әдіс тәсіл қолданылады. Көрнекіліктер арқылы сөйлем құрау, оқушыларға сөйлемнің қанша сөзден тұратынын анықтауды үйрету.

Артикуляциялық аппаратқа дамытуға арналған жаттығулар сөйлеуді талдауға ыңғай жасайды. Артикуляциялық аппарат іс-әрекетінің тұйықтығы ми бөлімінің ақаулығына байланысты. Әліппеге дейінгі кезеңде логопед және ұстаз бірге жұмыс атқара отырып артикуляциялық аппарат екі бағытта жұмыс жасайды: дұрыс артикуляциялық бекіту және әр дыбысқа нақты тәрбиелеу. Күнделікті артикуляция жаттығулар, артикуляциялық бұлшықеті, жоғарғы дұрыс айтылудың дыбыстары, жаңылтпаштарды жаттату, балаларға бірінші күннен бастап артикуляциялық дыбыстарды нақты түрде жаттауды талап ету.

Кеңістікте бағдарлауға арналған жұмыстар, балаларға нақтылық, көлемдік, көре есте сақтау, екі затты салыстыру, оң жақ пен сол жақты айырмашылығын білуді талап етеді. Бірінші кезеңде балаларға түс ажырату, көлем заттың мөлшерін анықтау. Әліппеге дейінгі кезең балалар орнаментпен жұмыс жасау, геометриялық фигуралар, көкөністер мен жемістердің суреттерімен жұмыс жасайды. Графикалық әріптерде жазуды үйретуді ең алдымен екі орнаментті салыстыру, құрастыру. Жұмысты қиындату тізбекпен қатар көру қабілетін қабылдату, басқа да психикалық функцияларды дамыту.

Қолдың ұсақ моторикасын дамыту, ақыл-есі кем балалардың айырмашылығы, ұсақ моториканы дамыту және жалпы іс-әрекеттің дамымауы қаламды дұрыс ұстамауы жазуда кемшілік туғызады. Ұсақ моториканы дамытуеңбек сабағында жүреді. Осындай сабақтар қазақ тілі сабақтарында болады. Келесі ретпен орналасады:

1. Арнайы жаттығулар-саусақтарға арналған;

2. Трафарет, контор, әртүрлі нүктелерді қосу;

3. Әріп таңбасының затқа ұқсастырып салу;

4. Әріптердің элементтері.

 

 


mylektsii.ru - Мои Лекции - 2015-2018 год. (0.017 сек.)Все материалы представленные на сайте исключительно с целью ознакомления читателями и не преследуют коммерческих целей или нарушение авторских прав Пожаловаться на материал