Студопедия

Главная страница Случайная страница

КАТЕГОРИИ:

АвтомобилиАстрономияБиологияГеографияДом и садДругие языкиДругоеИнформатикаИсторияКультураЛитератураЛогикаМатематикаМедицинаМеталлургияМеханикаОбразованиеОхрана трудаПедагогикаПолитикаПравоПсихологияРелигияРиторикаСоциологияСпортСтроительствоТехнологияТуризмФизикаФилософияФинансыХимияЧерчениеЭкологияЭкономикаЭлектроника






Шығыс Қазақстан тайпалары.




Алтайдың, Қалба жотасы мен Тарбағатайдың таулы және биік таулы аудандары, солтүстігіндегі далалар, оңтүстігіндегішөл мен шөлейт жерлер- Шығыс Қазақстанның алуан түрлі жер бедері,міне, осындай.Негізгі су арнасы- Ертіс пен оның көптеген салалары- Бұқтырма, Күршім,Оба, Үлбі, Шар, Қызылсу және басқалары.Топырағы құнарлы жазық алқаптар, жайылымдар, таулардағы мыстың,қалайының, алтынның, көптеген кеніштері, балығы мол өзендері, аңға толы ормандары қола дәуірінің жоғары мәдениетінің дамуына себепші болды.

Қола дәуіріндегі Шығыс Қазақстан тайпаларының мәдениеті үш кезеңнің, алдыңғы, ортаңғы және соңғы кезеңдердің ескерткіштерімен танылды.Бұлардың ішінде андронов мәдени қауымына жататын ортаңғы қола ескерткіштері неғұрлым жақсы зерттелген.

Тайпалардың бұл уақыттағы шаруашылығының негізі Андронов мәдениетінің барлық ареалдарындағы сияқты бақташылық мал шаруашылығы мен кетпенмен өңдейтін егіншілік болды.Кен өндіру ісі мен металлургия жоғары деңгейге жетті.

Негұрлым кейінгі кезең мәдениетіне ыдыстың мойнын бүйірінен анық бөліп тұратын ойығы бар құмыра бітімдес қыш ыдыстар тән болып келеді.Олардың ою-өрнек үш жеріне: ернеуіне, иініне және түбіне салынады.Көбіне жылтыр қалыппен салынған ромбылар, тең бүйірлі үш бұрыштар, сынық сызықтар, меандрлар басым болып келеді, сонымен бірге ұсақ тісті тарақ тәрізді қалып та ұшырасады.

Өлген адамдарды жерден қазылған шұңқырларға, тас жәшіктерде және цисталарда жерлеген, ал моланың үстіне үйінді оба немесе тас қоршау тұрғызатын болған.

Жерлеу құрылыстарының құрылымында, өлікті жерлеу ғұрпында,ою-өрнек мәнерлерінде бұдан бұрынғы кезеңмен сабақтастық, байланыс сақталған.Жерлер құрылыстары қырынан қойылған және жерді қазып орнатылған тақтатастардан тұратын тікбұрышты, шаршы,сопақша қоршаулар болып келеді.Көбінде өлікті көмумен бірге өлікті өртеу де кездеседі, мұның өзі Шығыс Қазақстанды Орталық Қазақстанмен жақындата түседі.



Сондай-ақ соңғы қола дәуірі ескерткіштерінің ортаңғы қола дәуірі ескерткіштермен - Андронов мәдениетімен сабақтастық байланысы да аңғарылады.Бұл қабір үстіндегі құрылыстардың құрылымынан (қоршаулар тікбұрышты, шаршы және шеңбер түрінде болып келеді),жерлеу құрылыстарынан (жерден қазылған қабір шұңқырлары,тас жәшіктер,цисталар),жерленгендердің жатқызылуынан(өлікті оң немесе сол қырынан бүгіп жерлеу),оларды белгілі бір бағытқа қаратып жерлеуден (басын оңтүстікке қаратып салып, аздап батысқа бұру),жерлеу мүліктерінен (бітімі жатық құмыра түріндегі қыш ыдыстар),ою-өрнектерден (кейде ыдыс тұтастай ою-өрнекпен көмкеріледі) көрінеді. Сонымен бірге Шығыс Қазақстанның соңғы қола ескерткіштерінде бір-біріне жалғасқан шеңбер қоршаулар құрылысынан, бір қабірге бірнеше ересек адамды, кейде балаларымен бірге жерлеуден көрінетін Оңтүстік Сібір мен Алтайдың карасук тайпалары мәдениетінің ықпалы аңғарылады.



Бұл аймақтың соңғы қола заманына қыры сәл қайқылау, сапты және шығыршықты тұтқыры бар қола пышақтар, қоладан істелген қусырма және сына тәрізді қашаулар, шеге тәрізді заттар,қайлалар, дөңгелек қалпақша тәрізді бәйегі бар қанжарлар, шот-күректер, қырлы дүмі шығыңқы балталар, ойығы бар шапашоттар тән болып келеді.

Шығыс Қазақстан тайпаларының соңғы қола мәдениеті Сібірдің карасук мәдениетіне, Орал сыртының, Замараев және Орталық Қазақстанның Беғазы-Дәндібай мәдениетіне тұтас келеді.

Алдыңғы және ортаңғы қола мәдениеті. Неолит дәуірінің ескерткіштерінен кейінгі ең ертедегі ескерткіш уақыт жағынан Сібірдің афанасьев мәдениетіне жақын Қанай ауылы іргесіндегі бейіт болып табылады.Ол жер үстінде тігінен қойылған тақтатастардан тұратын шаршы қоршаумен белгіленген. Сүйектердің біразы жосамен боялған. Жерленгендердің екеуі де андроновтық- антропологиялық тұрпатқа жатады.

Қола дәуірінің ортаңғы кезеңіндегі Шығыс Қазақстан тұрғындарының мәдениеті қоныстар мен қорымдардың үлкен тобымен сипатталады.Неғұрлым көрнекі матералдар Қанай ауылы маңындағы қоныстан, қорымдар мен құрбан шалатын орыннан, Зевакино селосы, Сарыкөл көлі маңындағы, Кіші қоныс, Нұрмамбет қойнауларындағы және т.б. қорымдардан алынды.

Ертістің оң жағалауына орналасқан Қанай ауылы іргесіндегі қоныста жапсарластыра салынған шаруашылық құрылыстары бар тікбұрыш түріндегі тұрғын жай ашылды. Жай жартылай жертөле сияқты. Құрылыс қабырғаларының негізі - тіреулер, олардың арасына қамыс салынып, балшықпен сыланған. Едені жер, онда тастан қаланған үш ошақ бар.Оның екеуі тамақ дайындауға, біреуі үйді жылытуға арналған.Жайдың орталық бөлігі кіретін дәлізден аласа қабырғамен бөлінген. Бөлінген жағы шаруашылыққа арналған болу керек – онда төлдер ұсталған. Жайдың біршама биік оңтүстік-шығыс бөлігінен ыдысқа ою-өрнек салу үшін сүйектен жылтыр және тарақ тәрізді қалыптар, қыш жүкшенің сынығы, тас келсап пен үккіш, малдың өңделген жауырыны, малдың жақ сүйегінен жасалған сабау, қола моншақтар, білезік бұрамасы шықты.

Жапсарлас салынған жайлардың бірінде мыс рудасының түйірі мен ішкі бетінде мыс шлагы мен мыстың дағы бар қыш ыдыстың сынығы, екінші біреуінде құйма қалыптың жартысы табылды.Қоныстың шығыс және солтүстік жақтарынан тастан қаланған қоршаулардың қалдықтары ұшырасты.Оны мал қамауға арналған деп топшылауға болады. Қоныстың оңтүстік-шығыс шетінде салмағы 6 килограммнан астам уатылған мыс рудасының кесектері табылды. Қонысқа жақын маңнан ағаш көмірімен араласқан мыс шлагының кесектері бар қорыту пешінің қалдықтары ашылды. Шамасы, руданы қонысқа Нарым жотасындағы жақын маңдағы кең орнынан әкелген болу керек.

Тұрғындар шаруашылықта және тұрмыста тас дәнұккіштер, үккіштер,келсаптар,тас тоқпақшалар ,жылтыратқыштар, құйма қалыптар, бұғы мүйізінен істелген кетпеңдер, сүйек пышақтар мен сабаулар, тегіс және тарақ тәрізді қалыптар, малдың өңделген жауырындарын, тоғалар,қола тәрізді жұкшелер және негізінен екі түрлі ыдыстар: тік немесе шамалы шығыңқы бүйірлі көзелер иен иіні дөңгелек келген қыш құмыралар тұтынған.

Қоныстан оңтүстік-шығысқа таман үш тас қаламамен белгіленген табылатын орын алған. Мал сүйектері, бет жағын ыс басқан дәнүккіштердің сынықтары, сондай-ақ күл, көмір мен күйген сүйектер бұл жерде құрбан шалу ғұрпының атқарылғандығын көрсетеді.

Зевакино селосы,Қанай ауылы, Саыкөл көлі, Қаражал мен Кіші Қойтас, Нұрмамбет атыраптары маңындағы, Усть – Буконь, Көкдомбақ және басқа селолар түбіндегі қорымдарды қазу кезінде алынған материалдар қола дәуірі адамдарының шаруашылығы, тұрмысы, кескін – кейпі туралы біздің білімімізді едәуір кеңейтіп, толықтары түседі.

Ертістің оң жағалауында орналасқан Зевакино қорымы әр кезеңдегі 500-ден астам, Қанай қорымы 15 бейіт құрылыстарынан тұрады. Бір қабірге бір ғана өлік жерленгенде оларды жерден қазылған қабірлерге, тас жәшіктерге, цисталарға және ағаш қималарға қоятын болған.

Ерлер мен әйелдер қабірлеріндегі қоса көмілген құрал-саймандар көзе сияқты ыдыстардың сынығы және бүтіндер ыдыстар, жатық және ернеуі ептеп қайырылған құмыралар болып келеді. Олар шыршалармен, «маржандармен», қиғаш кертпешелермен , қабырғалары сызылған үш бұрыштармен тырнақ іздерімен,ирек сызықтармен өрнектелген.Мұнан басқа, әйел қабірлерінен сәнді заттар - қола тоғалар, түйреуіштер, шыны тектес заттан және ұнтақтан жасалған моншақтар, ерлер қабірлерінен еңбек құралдары,қару-жарақ табылды.

Сарыкөл көлі, Көкдомбақ және Кіші Қойтас селолары маңындағы қорымдар іргелерін шеңберлей, шаршылап және тікбұрыштап тақтатастармен қоршаған, топырақ үйілген обалардан тұрады. Бұл қорымдардағы материалдық мәдениет заттары мен жерлеу ғұрпы үйіндісі жоқ қоршаулардағыдай болып келеді. Кейде тақтатастармен жабылған тас жәшіктерде және ағаштармен жабылған жерден қазылған тікбұрышты қабірлерде әдетте өлік өртелмей қойылатын болған, сол сияқты өлікті өртеу де ұшырасады.Ру ақсүйектері жерленген қабірлер қыш ыдыстарының көптігімен, сан алуан әшекейлерінің молдығымен ерекшеленеді.Әшекейлердің көпшілігі қоладан немесе мыстан жасалып, алтынмен қапталған.

Шідерті өзенінің оң жағалауына орналасқан Нұрмамбет қорымындағы екі адамның қаңқасы шыққан қабір ерекше көңіл қоярлық. Жерленгендер бір-біріне бетпе-бет құшақтастырылып салынған: ері- сол қырынан, әйелі- оң қырынан жатқызылған.Ер адамның бас жағына қола құйма қанжар қойылған. Әйелдің саусақтарында бес қола сақина, ал білектерінде бір-бірден қола білезік; аяқтарында, тізесінің буынына таман қола моншақтар тізілген білезіктер бар. Бас жағында - қола бізбен ине. Ою-өрнегі мол қыш ыдыстан қойдың сүйектері - өлік асының қалдықтары табылды.

Соңғы қола мәдениеті.Қазақстанның барлық жерлеріндегі сияқты, Шығыс Қазақстанның соңғы қола кезеңі – бақташы тайпалардың көшпелі мал шаруашылығына көшкен уақыты.

Бұл кезеңді Трушниково селосының іргесіндегі қонысты, Мало-Красноярка селосы іргесіндегі қоныспен қорымды, Зевакино қорымын зерттеу кезінде алынған археологиялық деректер сипаттайды.

Трушниково қонысында тікбұрышты жартылай жертөле үлгісіндегі екі тұрғын жай ашылды. Олардың біреуінің қабырғаларының негізі жерге көмілген тіреулер болды, бұл тіреулердің аралығы шарбақпен немесе ағашпен өріліп бекітілген.

Сол жерден жиналған тас кетпеңдер, дәнүккіштер , тас тоқпақшалар, келілер, келсаптар бұл араны мекендеушілердің егін салғанын көрсетеді. Осында табылған , сүйектен жасалған бес тісті құрал, сірә, өрмекті тығыздауға арналған болу керек, ұршыққа арналған қыш керме тоқымашылықтың болғанын көрсетеді. Тері илеу де белгілі болды.Қола түйірлерінің, қоладан жасалған бұйымдардың табылуы олардың жергілікті жерде жасалғанын білдіреді. Қоныстан табылған көптеген қыш ыдыстардың арасында құмыралардың екі түрі:иіні дөңгелек, ернеуі тік немесе сәл сыртқа қайырылған құмыралар және бүйірі өте-мөте шығыңқы, ернеуі тік немесе сәл сыртқа қайырылған құмыралар басым болып келеді.Олар ернеуі тік немесе сәл сыртқа қайырылған құмыралар басым болып келеді. Олар ернеуінде, мойнында тарақ тәрізді немесе тегіс қалыппен түсірілген қиғаш және айқыш-ұйқыш ойықтары бар белдеулермен, қисық жіңішке белбеулермен өрнектелген.Түбі дөңгелек келген, ою-өрнек салынбаған ыдыстар да бар.

Мало-Краснярка селосы іргесіндегі қоныста жапсарластыра салған қора қопсысы бар екі тұрғын үй ашылды. Үйдің бұрыштары иіліп келген тікбұрыш бітімді, жартылай жертөле үлгісінде; аумағы 160шаршы метрге жуық. Ортадағы екі қатар тіреулер екі сайлы шатырды тіреп тұрған. Сопақша келген жер ошақ үйдің ортасынан қазылған, оған таяу граниттен жасалған келі табылды. Үйдің солтүстік-шығыс жақтағы қабырғасында дәліз іспетті екі құрылыс жалғасқан, оларда жерден қазылып тереңдетілген. Бұлар бейне бір жабық аула сияқты. Екі құрылыста күрке тәріздес жабылған.

Шағын аулаға кіре берісте күл қалдығы астынан жердің үстіндегі бір құрылыстың төбесін немесе жаппаны тіреп тұрған үлкен тіреулердің орнатылған орнындағы шұңқырлар табылды. Бұл мыс және қола заттар жасайтын шеберхана болған.Осында мыс шлагінің , күйген тастардың кесектері , құйма қалыптардың сынықтары, металл ерітетін ыдыстың сынығы және найзаның қола ұшы табылды.

Тұрғын жайлар мен қора-қопсыларда (шоттар,пышақтар,дән сабақтарының дағы орақтар, біздер),тастан жасалған құйма қалып ,күрзі, келі саппар, еңбек құралдары көптеп табылды.Көбіне бүйірлі және ернеуі тік құмыралар көптеп ұшырасады.

Соңғы қола дәуірінде қоныстарды мекендеушілердің жерлеу ғұрпын Зевакино қорымын материалдарынан көруге болады, мұнда әр кезеңдегі жүзден астам жерлеу құрылыстары зерттелді.

Жерлеу құрылыстары тақта тастармен, бөренелермен жабылған тас жәшіктер, цисталар, тікбұрышты және сопақша келген жерден қазылған шұңқырлар түрінде болып келеді.Көбінде жеке өлік қабірлері, сонымен бірге бір қабірде екіден, үштен және төрттен өлік көмілген өліктер де кездеседі.Кейбір қабірлерден жосаның, күйген ағаштың және ағаш көмірінің кесектері, өлік асының қалдықтары (жылқының бас сүйектері, қойдың жауырыны, жіліктерінің, қабырғаларынын) сынықтары ұшырысады.

Жерлеу мүлкі қола пышықтар, қыш ыдыстар,қанжар, металлдан жасалған тас пен сүйектен істелген әшекейлер мен тұрмыстық заттар түрінде болып келеді. Балалар жерленген қабірлерде қойдың көп мөлшерде асықтары кездеседі, олардың біразы қызыл жосамен боялған қайсы бірінде өңдеудің іздері байқалады.

Трушниково мен Мало-Красноярко қоныстарында қой-ешкі сүйегінің басым болуы , жылқы сүйектерінің көбеюі, сондай –ақ бүйірі шығыңқы, ернеуі тік,немесе аздап сыртқа қайырылған, жапсырып соғылған белдіктермен өрнектелген немесе өрнексіз ыдыстардың жаңа түрлерінің сондай-ақ түбі дөңгелек келетін ыдыстардың, шығуы қола дәуірі тайпаларының экономикасында өзгерістер болды деуге мүмкіндік береді.

Қазақстан мен Оңтүстік Сібірдің шектес аймақтарындағы сияқты мұнда да шаруашылық нысандарының өзгеру үрдісі жүріп жатты.


mylektsii.ru - Мои Лекции - 2015-2018 год. (0.01 сек.)Все материалы представленные на сайте исключительно с целью ознакомления читателями и не преследуют коммерческих целей или нарушение авторских прав Пожаловаться на материал